Prologus
amos propheta, qui sequitur ioelem, et est tertius duodecim prophetarum, non est ipse, quem
patrem esaiae prophetae legimus. ille enim scribitur per primam et ultimam nominis sui
litteram aleph et sade, et interpretatur fortis, atque robustus, hic uero per ain et samech, et
interpretatur populus auulsus; mediae litterae mem et uau utrique communes sunt. apud nos
autem qui tantam uocalium litterarum, et s litterae quae apud hebraeos triplex est,
differentiam non habemus, et haec et alia nomina uidentur esse communia, quae apud
hebraeos elementorum diuersitate, et suis proprietatibus distinguuntur. hic igitur propheta
quem nunc habemus in manibus, fuit de oppido thecue, quod sex millibus ad meridianam
plagam abest a sancta bethleem, quae mundi genuit saluatorem, et ultra nullus est uiculus, ne
agrestes quidem casae et furnorum similes, quas afri appellant mapalia. tanta est eremi
uastitas, quae usque ad mare rubrum, persarum que et aethiopum atque indorum terminos
dilatatur. et quia humi arido atque arenoso nihil omnino frugum gignitur, cuncta sunt plena
pastoribus, ut sterilitatem terrae compensent pecorum multitudine. ex hoc numero pastorum
et amos propheta fuit, imperitus sermone, sed non scientia. idem enim, qui per omnes
prophetas, in eo spiritus sanctus loquebatur. unde nos ex hebraeo uertimus.
Liber 1
Caput 1
uerba amos, qui fuit in pastoralibus de thecue, quae uidit super israel. septuaginta autem,
nescio quid uolentes, interpretati sunt: sermones amos, qui facti sunt in accarim de thecue,
quos uidit pro hierusalem. sciendum que hunc prophetam, non pro hierusalem, quod in
hebraeo penitus non habetur, sed super israel, id est decem tribus, quae appellantur israel et
erant in samaria, prophetasse. quod quidem et aquila et symmachus et theodotio similiter
transtulerunt. primus ergo osee propheta ad decem tribus quae appellantur ephraim, samaria,
domus ioseph et israel, loquitur. secundus ioel, ad hierusalem et duas tribus quae uocantur
iuda et hierusalem et iacob, profert uaticinium, nullam omnino israelis faciens mentionem.
tertius amos, nequaquam ad hierusalem quae regnabatur a tribu iuda, sed ad israel in samaria
praedicat. quod de toto uolumine eius probari potest, et maxime ex eo quod scriptum est:
misit amasias sacerdos bethel ad ieroboam regem israel dicens: rebellauit contra te amos in
medio domus israel. et post paululum dixit amasias ad amos: qui uides, gradere, fuge in
terram iuda, et comede ibi panem; et ibi prophetabis, et in bethel non adicies ultra ut
prophetes, quia sanctificatio regis et domus regni est. cui respondit amos: non eram propheta,
nec prophetae filius, sed opilio ruborum mora distringens, tulit que me dominus cum sequerer
gregem; et dixit ad me: uade, propheta ad populum meum israel; non utique ad iudam et
hierusalem, ut male apud graecos et latinos habetur, sed ad israel, id est decem tribus, quae ob
populi multitudinem, pristinum nomen obtinuerant. in eo autem loco ubi septuaginta
transtulerunt, in accarim, theodotio ipsum uerbum hebraicum posuit: in nocedim, quod aquila
uertit en~g poimniotrophois~g id est in pastoralibus, symmachus et quinta editio en~g tois~g
poimesin~g, id est in pastoribus. et puto propter daleth et res litterarum similitudinem hic
quoque deceptos, pro nocedim, quasi nocerim et exinde accarim posuisse sermonem,
quamquam in principio nominis nun littera nullam excusationem relinquat erroris. accarim
autem usque in praesentiarum hebraeum esse non legi. et qui sterilitatem, id est steirôsin~g
interpretatur, magis accaron urbem philistiim, quam accarim exprimunt, quae omnino non
legitur. sermones itaque amos, qui fuit de oppido thecue ex numero pastorum, quia pastoralis
et ipsa est regio, hoc uolumine continentur, quos uidit super israel, non carnis oculis, sed
mentis intuitu; quia prophetae uocabantur uidentes, alioquin secundum litteram sermones non
uidentur, sed audiuntur. unde et populus uidebat uocem dei, et moyses tacens loquebatur ad
dominum, quando dicebat ei: quid clamas ad me? in nouo quoque legimus testamento: quod
uidimus, et audiuimus, uidimus oculis nostris, et manus nostrae palpauerunt de uerbo uitae.
uerbum enim dei quod per se inuisibile est, uident apostoli, et tractant manibus suis. quod
uerbum caro factum est, et habitauit in nobis. uidit autem hos sermones: in diebus oziae regis
iuda, et in diebus ieroboam filii ioas regis israel, ante duos annos terrae motus. quando apud
assyrios urbes que ciliciae regnabat sardanapalus, de quo insignis orator: turpior, inquit uitiis,
quam nomine, et apud latinos procas siluius, cui amulius, expulso numitore germano,
successit in regnum, quo interfecto, congregata pastorum et latronum manu, romulus sui
nominis condidit ciuitatem. hic est autem ozias rex iuda, cognomento azarias, qui indebitum
sibi sacerdotium uindicare conatus, lepra percussus in fronte est, quando iram domini non
solum poena eius, qui sacrilegus fuit, sed et terrae motus ostendit, quem hebraei tunc
accidisse commemorant. ieroboam uero non est filius nabath, qui peccare fecit israel, sed
filius ioas filii ioathan, filii iehu pronepos eiusdem iehu, sub quo prophetauerunt osee et ioel
et amos. igitur ozias interpretatur kratos~g kuriou~g, id est imperium, uel fortitudo domini.
ieroboam dikasmos~g laou~g, id est iudicatio, uel causa populi, licet quidam per chi graecam
litteram legentes, diuisionem populi, suspicentur. ioas kuriou~g chronisma~g, id est domini
mora, siue temporalitas. uerba itaque amos, quo tempore populus israel auulsus erat a
domino, et aureis uitulis seruiebat, siue auulsus a regno stirpis dauid, clara uoce cecinerunt
instar clangentis tubae, quae interpretatur thecue. et cecinerunt super israelem, qui quondam
erat rectissimus dei, id est, euthutatos~g theou~g. in diebus oziae regis iuda in quo propter
templum et sancta sanctorum fortitudo domini permanebat, suo que regebat imperio populum
confitentem. nomen autem ieroboam qui diuisionis populi causa exstiterat, significat israelem
longo tempore in idololatriae errore mansisse, priusquam captiuitas uniuersa concuteret, quae
in duobus annis duplicem ostendit angustiam decem tribuum, ac duarum; ut agentes, si
uellent, paenitentiam, motum terrae de cetero non sentirent. haec, pammachi animo meo
carissime, qui ex interpretatione nominis tui, quodam uaticinio futurorum omni arte pugnandi
aduersum diabolum et contrarias potestates debellare demonstras, quasi argumentum et
hupothesin~g amos prophetae longo sermone complexus sum. illud breuiter admonens,
explanationem et huius et osee et zachariae prophetarum, me et aliis quidem sanctis uiris, sed
praecipue sanctae et uenerabilis memoriae parenti tuae paulae, dum uiueret, promisisse. nec
multum errare in sponsionis fide, si quod matri pollicitus sum, reddam filio. uerum iam
tempus est ut, ipsius prophetae uerba proponens, quid mihi uidentur, in singulis edisseram. et
dixit: dominus de sion rugiet, et de hierusalem dabit uocem suam. et luxerunt speciosa
pastorum, et exsiccatus est uertex carmeli. lxx: et ait: dominus de sion effatus est, et de
hierusalem dedit uocem suam; et luxerunt pascua pastorum, et arefactus est uertex carmeli.
naturale est, ut omnes artifices suae artis loquantur exemplis, et unusquisque in quo studio
triuit aetatem, illius similitudinem proferat: uerbi gratia, qui nauta est et gubernator, tristitiam
suam comparat tempestati, damnum, naufragium uocat; inimicos suos, uentos appellat
contrarios; rursum prosperitatem et laetitiam, auram placidissimam et secundos nominat
uentos, tranquilla maria et aequora, campis similia. e regione miles quicquid dixerit, scutum,
gladium, loricam, galeam, lanceam, arcum et sagittas, mortem uulnus et uictoriam sonat. in
ore philosophorum semper socrates et plato, xenophon et theophrastus, zeno et aristoteles,
stoici uersantur et peripatetici. oratores lysiam et hyperidem, periclem et demosthenem,
gracchos, catones, tullios, et hortensios in caelum laudibus ferunt. poetae, si epici sunt,
homerum atque uergilium; si lyrici, pindarum et flaccum crebro sermone concelebrant. cur
haec dicta sunt? ut scilicet ostendamus etiam amos prophetam, qui pastor de pastoribus fuit,
et pastor non in locis cultis et arboribus ac uineis consitis, aut certe inter siluas et prata
uirentia, sed in lata eremi uastitate, in qua uersatur leonum feritas et interfectio pecorum, artis
suae usum esse sermonibus, ut uocem domini terribilem atque metuendam, rugitum leonum
et fremitum nominaret. euersionem israeliticarum urbium, pastorum solitudini et ariditati
montium comparans: dominus, inquit, de sion rugiet, et de hierusalem dabit uocem suam.
rugiet hebraice dicitur iesag. pulchre que de sion rugiet, et de hierusalem dabit uocem suam,
ubi erat templum et dei religio, ut doceret, deum non in israel urbibus, id est in bethel et in
dan, ubi erant aurei uituli, nec in metropoli samaria et iezrael, sed in uera religione uersari,
quae illo tempore colebatur in sion et hierusalem. quo rugiente de sion, et dante uocem suam
de hierusalem - de sion enim egredietur lex, et uerbum domini de hierusalem -, omnia
pastorum et regum israel speciosa luxerunt, et exsiccatus est uertex carmeli, qui quondam
laetis pascuis abundabat. carmelus graece dicitur et latine, hebraice autem appellatur chermel;
et sunt duo montes, qui hoc uocantur nomine. alter in quo fuit nabal carmelus, maritus abigail
ad australem plagam. alter iuxta ptolemaidem, quae prius uocabatur acho, mari imminens, in
quo helias propheta flexis genibus pluuias impetrauit. si ergo de chermel dicit, in quo
habitauit nabal, magis pastorum gregibus conuenit, quia est iuxta solitudinem. sin autem de
illo, qui uicinus est litori, ad reges et ad superbiam pertinet regum israel, quos imminente
captiuitate, instar montium desertorum dicit esse uastandos. aliter: cum dominus de sion et
hierusalem, de specula ecclesiae, quae supra montem sita latere non potest, et in qua uisio
pacis est, dederit per uetus et nouum instrumentum, et per doctores ecclesiasticos uocem
suam, et quasi clara buccina insonuerit, tunc omnia speciosa pastorum, id est doctrina
haereticorum, quae pulchro uidebatur sermone composita, et cognitio circumcisionis - hoc
enim interpretatur chermel -, per quam sibi uerae circumcisionis scientiam pollicentur, lugebit
atque siccabitur, et populorum millia, quae propter simplicitatem uocantur greges, subita
ariditate marcescent.
Caput 2
haec dicit dominus: super tribus sceleribus damasci, et super
quattuor non conuertam eum, eo
quod triturauerint in plaustris ferreis galaad. lxx: et dixit dominus:
super tribus impietatibus
damasci et super quattuor non auersabor eos, pro eo quod secuerunt
serris ferreis praegnantes
in galaad. pro tribulis, quae hebraice appellantur arsoth, et a
theodotione translatae sunt rotae
ferreae, quae nos plaustra ferrea interpretati sumus, septuaginta
transtulerunt, serras ferreas.
est autem genus plaustri, quod rotis subter ferreis atque dentatis
uoluitur, ut, excussis
frumentis, stipulam in areis conterat, et in cibos iumentorum propter
feni sterilitatem paleas
comminuat. rursum ubi in hebraico habetur benadad, et unum nomen est,
septuaginta
interpretati sunt, filii ader, res et daleth elementorum falsi
similitudine. in eo quoque loco ubi
nos diximus, de domo uoluptatis, quod hebraice dicitur mebbeth eden, et
omnes similiter
transtulerunt septuaginta interpretati sunt, ex uiris charran, daleth
mediam nominis litteram
res arbitrantes, et iuxta consuetudinem, suam ain primae hebraicae
litterae chi graecum
praeponentes. cyrenem etiam quae hebraice dicitur cira, epiklêton~g, id
est uocatum, uel
nominatum transtulerunt, propter uerbi similitudinem, quia carae,
uocatio dici potest, et
nomen proprium, appellatiuum intellexerunt. de causis diuersae
translationis breuiter
diximus; nunc ad sensum eorum quae dicta sunt transeamus. primum
aduersum damascum, in
qua regnabat azael, dei sermo dirigitur, qui eo tempore quo amos
prophetabat, grauiter
urgebat israel, id est decem tribus, intantum ut, superato achab rege
israel in ramoth galaad,
omnem regionem quae appellabatur galaad, et in hereditatem cesserat
dimidiae tribui
manasse, instar tribularum frumentum in areis triturantium iugularet
atque contereret. quod
plenius elisaeus propheta in regum uolumine loquitur, ubi scriptum
legimus: stetit que cum
eo, et conturbatus est usque ad suffusionem uultus; fleuit que uir dei.
cui azael ait: quare
dominus meus flet? at ille respondit: quia scio quae facturus sis filiis
israel mala: ciuitates
eorum munitas igne succendes, et iuuenes eorum interficies gladio, et
paruulos elides, et
praegnantes diuides. dixit que azael: quid enim sum seruus tuus canis,
ut faciam rem istam
magnam? et ait elisaeus: ostendit mihi dominus te regem syriae fore.
quod autem sequitur in
propheta: et mittam ignem in domum azael et deuorabit domos benadad. et
conteram uectem
damasci et disperdam habitatorem de campo idoli. lxx: et emittam ignem
in domum azael et
deuorabit fundamenta filii ader. et conteram uectes damasci et disperdam
habitatores de
campo ôn~g. dat intellegentiam, quod azael, regnantibus ozia et
ieroboam, iam in syria
mortuus erat, et ei in regnum successerat filius suus benadad, a quo
postea omnes reges aram,
id est syriae et damasci, benadad uocabulum possederunt. unde pulchre
non dixit: mittam
ignem in azael, sed in domum azael, id est, in domum eius regiam, cui
benadad filius eo
tempore praeerat. et conteram, inquit, uectes damasci, et disperdam
habitatorem de campo
idoli. omnem uidelicet syrorum fortitudinem, quae ueluti quodam plaustro
et uectibus
aduersariorum impetus submouebant. campum autem idoli quod hebraice
dicitur auen, et
septuaginta et theodotio interpretati sunt ôn~g, symmachus et quinta
editio transtulerunt,
iniquitatem; aquila anôphelous~g, id est inutilem, ut ostenderet uana
idolorum auxilia, cum
populus damasci, assyrio ueniente, capiatur. legimus enim quod
theglatphalasar rex assyrius,
interfecto rasin rege damasci, de quo et esaias loquitur, omnem syriae
populum, qui
appellabatur aram, in cyrenem transtulerit, et ob hanc causam esse nunc
dictum: et tenentem
sceptrum de domo uoluptatis atque luxuriae, et transferetur populus
syriae cyrenen, dicit
dominus. lxx: et concidam tribum ex uiris charran, et captiuus ducetur
populus syriae
nominatus, dicit dominus. ut subaudiatur: conteram atque disperdam; et
populus syriae in
fines aegypti ultimus transferetur. quod que in principio dicitur: super
tribus sceleribus
damasci et super quattuor, non conuertam eum, et secundum septuaginta:
nonne auersabor
eum, id est damasci populum, siue aram, id est syrum, hunc sensum iuxta
historiam habere
potest: si semel esset meum populum persecutus, aut secundo, darem
ueniam; nunc uero cum
tertio et quarto crudelis extiterit, ut captiuam multitudinem plaustris
ferreis tereret, nonne
eum debeo plagis corripere? nonne uultum clementiae meae auersare ab eo?
iuxta
tropologiam uero hoc possumus dicere: primum peccatum est, cogitasse
quae mala sunt;
secundum, cogitationibus acquieuisse peruersis; tertium, quod mente
decreueris opere
complesse; quartum, post peccatum non agere paenitentiam et in suo sibi
complacere delicto.
hoc omnes faciunt haeretici, qui non solum cogitant, et faciunt mala,
sed doctrina sua
simplices quosque decipiunt, et in morem damascenorum, qui
interpretantur sanguinem
bibentes, eorum quos deceperint, sanguinem bibunt. super huiuscemodi,
inquit, peccatis
dominus, nonne dignum est, ut eos plagis corripiam, et auertam ab eis
faciem meam? ut qui
ueritatem dogmatum meorum non uident, auersione uultus mei tenebris
obruantur.
contriuerunt enim, siue dissecuerunt in plaustris ferreis praegnantes
galaad. istae sunt
praegnantes, de quibus dominus in euangelio loquitur: uae praegnantibus,
et nutrientibus in
illis diebus. praegnantes sunt animae credentium, quae in principio
fidei possunt dicere: a
timore tuo, domine, concepimus et parturiuimus; et si non fuerint
plaustris ac rotis ferreis
atque dentatis, de quibus psalmista dicit: filii hominum dentes eorum
arma et sagittae,
concisae atque ferratae, possunt etiam ea dicere quae sequuntur: et
peperimus, spiritum salutis
tuae fecimus super terram simul que considera quod perfectae aetatis
uiros secare non possint,
sed eos qui adhuc in utero sunt, uel qui solidum cibum capere nequeunt,
et adhuc lacte
nutriuntur infantiae. istae autem praegnantes de galaad sunt, quod
interpretatur translatio, siue
transmigratio testimonii. migrauerunt enim de ecclesia in haeresim, et
testimonia dei quae
prius acceperant, ad alienos terminos transtulerunt. sed mittet dominus
ignem in domum
azael, quam ipsi uocant azael, id est uisionem dei; ignem qui ligna in
eis stipulam que
consumat, et deuoret fundamenta filii ader. debemus enim et iuxta
septuaginta dicere, ne eos
frustra proposuisse uideamur: ader interpretatur euprepeia~g, quem nos
decorem possumus
dicere, eo quod omnis sermo haereticorum concinnus atque compositus, et
habens
pulchritudinem eloquentiae saecularis, facilius decipiat audientes.
uectes autem damasci,
quasi serae robustissimae atque firmissimae, hi intellegantur, qui
instructi sunt arte dialectica,
et argumentis philosophorum. uerbi gratia: ostium uocatur, qui falsum
dogma concepit et
peperit, ut arius in alexandria; uectes eius et firmissimae serae eius,
euticius et eunomius, qui
syllogismis et enthymematibus, immo sophismatibus et pseudomenis atque
soritis, quae male
ab aliis inuenta sunt, roborare conantur. cum que contriti fuerint atque
confracti uectes
damasci, disperdet etiam habitatores de campo ôn~g, quod interpretatur
labor, siue dolor.
omnes enim haeretici labore nimio ac dolore quaerendi ordinem aliquem,
et consequentiam
haereseos suae reperire conati sunt. et concidam tribum ex uiris
charran, quod lingua nostra in
foramina uertitur. non enim habent fenestras, per quas ad eos ueritatis
lumen introeat, sed
foramina quaedam et occultos meatus, per quos noxia et immunda
ingrediuntur animantia. et
captiuus ducetur aram, populus excelsus atque sublimis, qui erectus est
in superbiam, et sibi
caelestia repromittit, ut capiatur in salutem suam, et iuxta hebraicum
in cyrenen, ubi uocatio
dei est, transferatur. haec dicit dominus: super tribus sceleribus
gazae, et super quattuor non
conuertam eum, eo quod transtulerit captiuitatem perfectam, ut
concluderet eam in idumaea.
et mittam ignem in murum gazae, et deuorabit aedes eius; et disperdam
habitatorem de azoto,
et tenentem sceptrum de ascalone, et conuertam manum meam super accaron,
et peribunt
reliqui philistinorum, dicit dominus. lxx: haec dicit dominus: super
tribus impietatibus gazae,
et super quattuor non auersabor eos, eo quod captiuam duxerunt
captiuitatem salomonis, ut
concluderent eam in idumaeam; et emittam ignem super muros gazae, et
deuorabit
fundamenta eius, et disperdam habitatores azoti, et auferetur tribus de
ascalone, et inferam
manum meam in accaronem, et peribunt reliqui alienigenarum, dicit
dominus. in tertia et
quarta generatione peccata patrum se dominus comminatur in lege filiis
redditurum; non in
aequalitate iudicii, ut alii peccent, et alii puniantur, sed magnitudine
clementiae, dum semper
exspectat paenitentiam; et quod in prima generatione delinquitur, non
prius corripit et
emendat, nisi tertia et quarta generatio uenerit. tale quid et paulus
apostolus loquitur ad
romanos: an diuitias bonitatis eius et sustentationis et patientiae
contemnis; ignorans quoniam
benignitas dei ad paenitentiam te adducit. secundum duritiam autem tuam
et cor impaenitens
thesaurizas tibi iram in die irae, et reuelationis iusti iudicii dei,
qui reddet unicuique
secundum opera sua. quod ergo dicit, hoc est: exspectaui multo tempore
ut agerent
paenitentiam, et ideo nolui punire peccantes, ut aliquando conuersi
reciperent sanitatem.
uerum quia tertio et quarto eadem faciunt, cogor mutare sententiam, et
plagis corrigere
delinquentes. uideamus autem quid philisthiim, et urbes eius
peccauerint, quos septuaginta
semper alienigenas transtulerunt; ubicumque enim in ueteri testamento
allophulous~g, id est
alienigenas legerimus, non commune nomen omnium externarum gentium, sed
proprie
philistiim, qui nunc palaestini uocantur, accipiendi sunt. quid fecit.
gaza ut ad iracundiam
atque uindictam dominum prouocaret? transtulit captiuitatem perfectam
populi iudaeorum, et
conclusit eam in idumaea, ut idumaeis uenderet, quos ceperat ex iudaeis.
pro captiuitate
perfecta, septuaginta captiuitatem salomonis interpretati sunt, uerbum
hebraicum salma, quod
significat perfectam atque completam, nomen salomonis aestimantes.
denique aquila
apêrtismenên~g transtulit, et anapeplêrômenên~g. symmachus et theodotio,
teleian~g, quod
non salomonem, sed perfectam significat atque completam, ut nullus
remanserit captiuorum,
qui non sit traditus idumaeis. unde ignem se in gazae muros et aedes,
siue fundamenta dicit
esse missurum, qui uniuersa deuoret et absorbeat. et quia quinque
palaestinorum legimus
ciuitates, quae propter arcae iniuriam percussae sunt plagis, post gazam
transit ad azotum,
quae appellatur esdod, et rursum ad ascalonem, et uoce terribili
comminatur habitatores se
azoti perditurum; et tenentem sceptrum de ascalone, regiam uidelicet
potestatem, siue tribum
ascalonis, ut nullus ibi remaneat, ne ultimae quidem aetatis homines,
qui trementes artus
baculo regente sustentent. rursum que transfert manum suam, ut percutiat
accaron. et quattuor
enumeratis urbibus, reliquas philistiim ciuitates uno sermone
comprehendit. et peribunt
reliqui philistiim, quos aut geth ciuitatem, aut omnes uicos qui
supradictis urbibus subiacent,
debemus accipere. secundum tropologiam sic nobis exponendam uidetur:
gaza quae hebraice
dicitur aza, sonat fortitudinem uel imperium, salomon, pacificum;
idumaeus, sanguinarium,
atque terrenum, azotus, id est esdod, ignem uberis, siue patrui, licet
quidam dor, pro dod male
legentes, ignem generationis putent; ascalon interpretatur ignis
homicida, siue appensa et
ponderata; accaron, steirôsis~g, id est sterilitas, et ekrizôsis~g, quod
interpretatur eradicatio.
igitur gaza quae sibi fortitudinem scientiae suae et imperium
repromittit, accusatur in eo quod
captiuos de familia salomonis concluserit in idumaea. hos ego arbitror
iudaeorum magistros,
et omnes qui occidentem sequuntur litteram, nolunt que recipere spiritum
uiuificantem, sed
quaecumque interpretantur et sapiunt, uolunt esse terrena, nec audiunt
cum discipulis
parabolas dominum disserentem, et dicentem eis: qui habent aures
audiendi, audiant,
praesertim cum apostolus manifestam historiam in duobus intellegat
testamentis: uno super
montem sina, quae est agar, et seruit cum filiis suis, altero super
hierusalem libera, quae est
mater nostra. ignem igitur se in muros gazae, et omnia eius dicit
argumenta missurum, quibus
sua mendacia circumdare nititur et tueri. cum que ignem in muros
miserit, deuorabuntur
aedes, siue fundamenta illius, quicquid firmum habere potuerit, et
dialectica arte constructum.
de azoto quoque, quae et ipsa alienigenarum est, auferet habitatorem,
cuius, quia litteram
sequitur, ubera non lacte, sed igne sunt plena, et quae mentitur ignem
habere se patrui, uel
cuius uniuersa generatio ignibus deputanda est. et tollet sceptrum, siue
tribum de ascalone,
ubi ignis homicida est. sicut enim ignis domini saluos faciet eos quorum
corda penetrarit, sic
ignis iste qui de caelo cecidit, quasi fulgur, qui succendit diaboli
sagittas, quoscumque
afflauerit, interficiet. transferet quoque manum suam super accaron, ubi
sterilitas et eradicatio
est. quicumque enim spiritalem non receperit intellegentiam, audiet per
osee: da eis, domine.
quid dabis eis? da eis uuluam sterilem, et ubera arentia. et ut omnia
semel in uno sermone
comprehenderet, perditurum se esse dicit omnes reliquias philistiim, uel
geth ciuitatem, in
qua torcular diaboli est, uel omnes reliquos philistiim, qui appellantur
cadentes poculo. cum
enim inebriati fuerint, corruent, et in suo uomitu uolutabuntur. haec
dicit dominus: super
tribus sceleribus tyri, et super quattuor non conuertam eum, eo quod
concluserint captiuitatem
perfectam in idumaea; et non sint recordati foederis fratrum, et
immittam ignem in murum
tyri, et deuorabit aedes eius. lxx: haec dicit dominus: super tribus
impietatibus tyri et super
quattuor non auersabor eam, pro eo quod concluserunt captiuitatem
salomonis in idumaea, et
non sunt recordati testamenti fratrum. et emittam ignem super muros
tyri, et deuorabit
fundamenta eius. easdem tres et quattuor impietates siue scelera quae
imputauerat damasco,
gazae, et azoto, et ascaloni, et accaroni, et reliquis urbibus
philistiim, etiam tyro ingerit, et
exprobrat quare concluserit captiuitatem consummatam atque perfectam in
idumaea, de
quibus supra diximus: et non sint recordati foederis fratrum suorum.
quaerimus quomodo tyrii
fratres sint iudaeorum? fratres hic amicos uocat et necessitudine
copulatos, eo quod hiram
princeps tyri cum dauid et salomone habuerit amicitias, intantum ut et
ille in aedificationem
templi atque palatii, ligna cedrina ratibus ioppen usque perduceret; et
hi frumentum et oleum
tyriis largirentur, et uiginti urbes in basan eis dono darent; quas ille
quia graminis plenae
erant, suscipere noluit. ignem igitur in muros eius missurum esse se
dicit, et deuoraturum
aedes uel fundamenta illius, quod hiezechiel propheta in uisione tyri,
nabuchodonosor regem
chaldaeorum fecisse commemorat, ubi ait: circumdabit te munitionibus, et
comportabit
aggerem in gyro. et rursum: nabuchodonosor rex babylonis seruire fecit
exercitum suum
seruitute magna aduersus tyrum. omne caput decaluatum, et omnis humerus
depilatus, et
merces non est reddita ei, neque exercitui eius super tyrum pro
seruitute, qua seruiuit mihi
aduersum eam, eo quod aggerem ad capiendam tyrum, quae prius fuit
insula, illius
comportarit exercitus. quod et alexandrum macedonem fecisse narrat
historia, ut ex insula
peninsulam faceret, quam graeci cherronêson~g uocant. tyrus
interpretatur tribulatio, siue
coangustans; omnis que doctrina peruersa capere nititur ueritatem, et
concludere eam in
terrenis sensibus, et non recordabatur foederis fratrum suorum, quod de
littera debeamus
ascendere ad spiritum, de terrenis ad caelestia; praeceptum que nobis
sit describere sacram
scripturam in corde nostro tripliciter. mittet autem deus ignem in omnes
munitiones tyri, qui
non solum muros, sed et fundamenta illius deuorabit. de captiuitate
salomonis, pro quo in
hebraeo habetur, consummata atque perfecta, supra diximus. haec dicit
dominus: super tribus
sceleribus edom et super quattuor non conuertam eum; eo quod persecutus
sit in gladio
fratrem suum, et uiolauerit misericordiam eius, et tenuerit ultra
furorem suum, et
indignationem suam seruauerit usque in finem; mittam ignem in theman, et
deuorabit aedes
bosrae. lxx: haec dicit dominus: super tribus impietatibus idumaeae et
super quattuor non
auersabor eos, eo quod persecutus sit in gladio fratrem suum, et
uiolauerit uuluam super
terram, et rapuit in testimonium horrorem suum, et impetum suum
custodiuit in aeternum; et
emittam ignem in theman, et deuorabit fundamenta murorum eius. edom ipse
est qui et esau,
ob coctionem rufae lentis ita appellatus, cuius edulio primogenita
perdidit. hic alio nomine
appellatur seir, pilosus et hispidus. unde montes idumaeorum uocantur
montes seir, et ab
edom graeco sermone idumaea dicitur. iste persecutus est in gladio
fratrem suum, filios
uidelicet iacob, de quibus in benedictionibus isaac, quibus benedicit
primum iacob, et postea
esau, plenius scriptum est; ut odium fratrum seruaretur in posteris, et
gens idumaea intantum
persequeretur fratres suos, ut egredientibus de aegypto ne transitum
quidem in terram sanctam
concederet; et non solum persecutus est in gladio fratrem suum, sed
uiolauit misericordiam,
siue uuluam eius, uel ut apertius interpretatus est symmachus, uiscera
propria; ut
obliuisceretur germanitatis, et obduraret uiscera misericordiae, fratrem
que se esse nesciret, et
contemneret uuluam rebeccae, quae uno partu geminos edidisset infantes.
quod que sequitur:
et tenuit ultra furorem suum, et indignationem suam seruauit usque in
finem, odium monstrat
antiquum, quod numquam sibi pace coniuncti sint. unde poenam pro
sceleribus comminatur,
et dicit: mittam ignem in theman, quae idumaeorum regio est, et uergit
ad australem partem,
quod interpretatur theman, quae prouincia non solum theman, sed et daron
et nageb dicitur,
eo quod eurum et austrum africum que respiciat. quod que dicit:
deuorabit aedes bosrae, non
ut quidam putant, alteram ciuitatem, sed idumaeam, ochurômenên~g et
munitam significat,
iuxta illud quod in esaia legimus: quis est iste, qui uenit de edom,
tinctis uestibus de bosra;
iste formosus in stola sua, gradiens in multitudine fortitudinis suae?
quicquid de esau et iacob
diximus, referamus ad iudaeos et populum christianum. illi enim terreni
et sanguinarii
persecuti sunt fratrem suum iacob, qui eos supplantauit, et abstulit
primogenita eorum, et
persecuti sunt in gladio, ita ut substantias possessiones que credentium
publicarent, quod in
apostolorum actibus legimus; et uiolauerunt misericordiam ac iura
naturae, obliti que sunt
matris suae rebeccae, quae interpretatur patientia, et simul eos
generauit in christo, antiquum
que furorem et iracundiam tenentes, usque hodie in synagogis suis sub
nomine nazarenorum
blasphemant populum christianum, et dummodo nos interficiant, uolunt
igne comburi. sed
dominus mittet ignem in theman, in deserta sicca que iudaeae - quae
nequaquam irrigantur
imbribus prophetarum -, et deuorabit omnes munitiones eorum, siue
fundamenta murorum
eius, ut omni sensu litterae concidente, superaedificetur ecclesia
christi domini fundamentis.
pro misericordia septuaginta uuluam transtulerunt, et pro furore
horrorem et pro indignatione,
impetum, ducti ambiguitate uerborum, quia rehem, et uuluam et
misericordiam, aphpho, et
furorem eius, et horrorem suum significat; ebrath uero et indignatio et
impetus dicitur. porro
armanoth, quas nos aedes interpretati sumus, aquila et symmachus
bareis~g, id est domos,
theodotio, habitatores transtulit; soli septuaginta et hic et supra,
fundamenta dixerunt. haec
dicit dominus: super tribus sceleribus filiorum ammon et super quattuor
non conuertam eum,
eo quod dissecuerit praegnantes galaad, ad dilatandum terminum suum; et
succendam ignem
in muro rabba, et deuorabit aedes eius in ululatu in die belli, et in
turbine in die commotionis;
et ibit melchom in captiuitatem, ipse et principes eius simul, dicit
dominus. lxx: haec dicit
dominus: super tribus impietatibus filiorum ammon et super quattuor non
auersabor eos, eo
quod desecuerit praegnantes galaaditarum, ut dilataret terminos suos; et
succendam ignem
super muros rabba, et deuorabit fundamenta cum clamore in die belli, et
commouebitur in die
consummationis suae; et ibunt reges in captiuitatem, sacerdotes eorum et
principes eorum
simul, dicit dominus. filios ammon qui de lot stirpe generati sunt, et
habitant in arabia, ubi
nunc est philadelphia, corripit sermo diuinus; quare sub saul rege
iudaeae naas ammonites,
princeps eorum, uastauerit iabes galaad, et dissecuerit praegnantes
eius, ut dilataret terminos
suos, et omnem galaaditin suo imperio subiugaret. unde comminatur
succensurum se ignem
in muros rabba, quae fuit metropolis ammonitarum, ut deuorentur aedes
illius in clamore et in
ululatu uincentis exercitus; in die commotionis et turbinis, quando
captiui eius
nabuchodonosor uincente, ducentur et idolum ammonitarum, quod uocatur
melchom, id est
rex eorum, feretur in assyrios; et principes eius, id est sacerdotes
eius pariter abducentur.
sacerdotes in hebraeo non habetur, sed principes. addiderunt itaque
septuaginta sacerdotes, ut
si uelis scire qui sint isti principes, audias sacerdotes. inter
crudelitatem autem damasci et
filiorum ammon hoc interest, quod illi contriuerunt in plaustris ferreis
galaad, siue in serris
ferreis praegnantes galaad; isti autem dissecuerunt praegnantes galaad,
ad dilatandum
terminum suum. in damascenis, qui bibunt sanguinem, accipiuntur
haeretici, qui non solum
populum dei ab ecclesia diruperunt, sed et contriuerunt eum, et
commolierunt ferreis
dentibus, de quibus scriptum est: qui deuorant plebem meam, sicut escam
panis? in filiis
ammon, qui interpretatur populus maeroris, uel populus meus,
schismaticos accipimus, qui
separant quidem deceptam multitudinem ab ecclesia dei, et rudes animas,
quae nuper christi
concepere sermonem, abrumpunt et diuidunt; tamen hoc non faciunt
crudelitate, qua haeretici
deceptos quosque trucidant, sed in eadem regula fidei permanentes,
dilatare cupiunt terminos
suos, et nomen gloriae in posteros mittere. itaque dominus comminatur se
muros rabbae, id
est multitudinis, in die ululatus et belli, commotionis et turbinis
incensurum, et regem eorum,
auctorem schismatis ire captiuum, et principes ecclesiae iugo colla
submittere. haec dicit
dominus: super tribus sceleribus moab et super quattuor non conuertam
eum, eo quod
incenderit ossa regis idumaeae usque ad cinerem. et mittam ignem in
moab, et deuorabit
aedes carioth, et morietur in sonitu moab in clangore tubae, et
disperdam iudicem in medio
eius, et omnes principes eius interficiam cum eo, dicit dominus. lxx:
haec dicit dominus:
super tribus impietatibus moab et super quattuor non auersabor eos, pro
eo quod incenderit
ossa regis idumaeae in cinerem; et emittam ignem in moab, et deuorabit
fundamenta
ciuitatum eius, et morietur in infirmitate moab cum clamore, et cum uoce
tubae; et disperdam
iudicem ex ea, et omnes principes eius interficiam, dicit dominus. non
solum filii ammon, sed
et moab de lot semine procreatus est, qui fratris abraham filius fuit.
et ut ostendat se deus
omnium dominum, et cunctas animas ad suum, qui earum conditor est,
imperium pertinere,
regis quoque idumaeorum iniuriam uindicat, immo scelus quod in eum a
moabitis
perpetratum est, ut ossa eius usque ad cinerem concremarent, et
saeuitiam suam ac rabiem
nec in morte finirent. tradunt hebraei, ossa, regis idumaeae iam
sepulti, qui cum ioram rege
israel et iosaphat rege iuda ascenderat aduersum moab, in ultionem
doloris a moabitis postea
conuulsa atque succensa. ob hanc ergo, inquiunt, causam deus missurum se
esse dicit ignem
in moab, uel metropolim moabitarum, a qua tota est appellata prouincia,
uel uniuersam
prouinciam, ut deuoraret aedes carioth, quod nomen est ciuitatis; licet
septuaginta urbium
eius interpretati sint, id est moab; periturum que in sonitu et in
ululatu uincentis exercitus,
quorum hebraice alterum dicitur saon, alterum therua; et in clangore
tubae siue buccinae, hoc
enim sophar significat. cum que perierit moab, uanum erit principum
iudicum que consilium,
urbibus pariter ducibus que subuersis. quomodo autem non oportet
transferre captiuitatem
perfectam, siue salomonis, et concludere eam in idumaea, ut de excelsis
atque caelestibus
humiles faciat atque terrenos, quod gaza et tyrus fecisse memoratur, sic
ossa regis idumaeae
comburere non debemus, et in cinerem fauillam que dissoluere. iudaei
transferunt
intellegentiam spiritalem in carnes idumaeas, sensum que regium, qui
uersatur in littera, et est
solidissimus atque firmissimus, genealogiis quibusdam et traditionibus
superfluis eneruant
atque comminuunt, et in puluerem redigunt; et non solum illi hoc
faciunt, sed omnes
haeretici, qui uolunt in modum humanae similitudinis sedere deum in
solio excelso et eleuato,
et pedes ponere super terram, ne scilicet pendeant; habere nasum, quo
odoretur odorem bonae
fragrantiae, oculos, quibus uideat, manus, per quas operetur, pedes, per
quos ambulet, aures
quibus audiat, os, quo loquatur, dentes, quibus cibos conterat. qui
legit introisse iudam ad
thamar meretricem et ex ea duos filios procreasse, si turpitudinem
sequatur litterae, et non
ascendat ad decorem intellegentiae spiritalis, comburit ossa regis
idumaeae. qui putat osee
accepisse uxorem fornicariam, et nihil plus sentit in dicto, quam uerbis
simplicibus
continetur, ossa comburit regis idumaeae. et idcirco mittit dominus
ignem in moab, qui
interpretatur ex patre, eo quod natus quidem sit ex deo, sed eum
reliquerit. et deuorabit
ciuitates, siue oppida eius, quod interpretatur carioth. unde et
cariathiarim in linguam nostram
uertitur, uilla siluarum. et non aliter morietur moab, nisi in clamore,
et sonitu, et ululatu, et
clangore buccinae, ut excelsis sensibus opprimantur, qui in sanctis
libris clangoribus buccinae
comparantur. tunc et iudices et principes, et omnes qui praesunt
terrenis operibus, destruit
sermo diuinus, et praecipit ecclesiae doctoribus: in montem excelsum
ascende qui
euangelizas sion, exalta uocem tuam qui praedicas hierusalem. haec dicit
dominus: super
tribus sceleribus iuda, et super quattuor non conuertam eum, eo quod
abiecerit legem domini,
et mandata eius non custodierit; deceperunt enim eos idola sua post quae
abierant patres
eorum, et mittam ignem in iuda et deuorabit aedes hierusalem. lxx: haec
dicit dominus; super
tribus impietatibus filiorum iuda, et super quattuor non auersabor eos,
quia repulerunt legem
domini, et praecepta illius non custodierunt; et decepti sunt in
uanitatibus suis, quas secuti
sunt patres eorum, et emittam ignem in iuda, et deuorabit fundamenta
hierusalem. ceteris
supradictis urbibus, gentibus que damasco, gazae et azoto et ascaloni et
accaron, et reliquis
oppidis palaestinorum, tyro quoque et idumaeae, et filiis ammon et moab
non exprobrat quod
legem dei abiecerint, et illius mandata contempserint; non enim
habuerunt scriptam legem,
sed naturalem. unde dicit eos uiolasse uiscera propria et uiscera
misericordiae, et contriuisse
in plaustris ferreis praegnantes galaad, et transtulisse captiuitatem
salomonis, siue perfectam,
et conclusisse in idumaea, nec esse recordatos foederis patrum suorum,
et persecutos esse in
gladio fratrem suum; et in tantam non dico crudelitatem, sed rabiem
prorupisse, ut
incenderent ossa regis idumaeae, et non paterentur mortem extremum esse
malorum omnium.
iudas autem, in quo illo tempore, quo haec dicebantur, erat dei religio
et templum et
caeremoniae, qui acceperat legem, et praecepta, et iudicia, et
testimonia, atque mandata -
super quorum differentia in decimo octauo psalmo, et in centesimo decimo
octauo plenius
disputatur -, increpatur a domino atque conuincitur; et digna supplicia
recepturus est, quare
abiecerit legem eius, et mandata illius non custodierit. quae quia
abiecit atque contempsit,
ordine et uia deceperunt eum idola sua. non enim poterat ante ab idolis
decipi, nisi legem
domini reppulisset, et mandata illius non fecisset. haec sunt idola post
quae abierunt patres
eorum in aegypto, aegyptii bouis simulacra fingentes, et adorantes
beelphegor, et colentes
astaroth et baalim. unde dominus comminatur etiam in iudam se ignem esse
missurum, qui
deuoret aedes, et fundamenta hierusalem, non illius in qua pacis uisio
commoratur, sed
earum, quae sub nomine hierusalem in diuersis urbibus surrexerunt.
quicquid de iuda
diximus, refertur ad ecclesiam, in qua est uera confessio, et pax
domini, et uisio ueritatis. et in
eo arguitur, quod legem dei contempserit, et eius mandata non fecerit et
unusquisque adorans
uitia sua atque peccata, deum coeperit habere a quo uictus est, dicente
petro apostolo: a qua
enim quis superatur, huius et seruus est. auarus aurum, gulosus uentrem,
libidinosus penem et
beelphegor colit, lasciua mulier, quae cum sit in deliciis uiuens,
mortua est, adorat uenerias
uoluptates. unde mittet dominus ignem in iuda, et deuorabit aedes
pessimas, et fundamenta
uitiosa, quae hierusalem gloriam perdiderunt; simul que discimus
creatorem omnium, non
solum iudae et israel, sed uniuersarum gentium habere curam; et iuxta
apostolum, eos qui
sine lege peccauerunt, perire sine lege, et qui in lege commisere
delicta, lege domini iudicari.
haec dicit dominus: super tribus sceleribus israel, et super quattuor
non conuertam eum, pro
eo quod uendiderit argento iustum et pauperem pro calciamentis, qui
conterunt super
puluerem terrae capita pauperum et uiam humilium declinant; et filius et
pater eius introierunt
ad puellam, ut polluerent nomen sanctum meum; et super uestimentis
pigneratis accubuerunt
iuxta omne altare, et uinum damnatorum bibebant in domo dei sui. lxx:
haec dicit dominus:
super tribus impietatibus israel, et super quattuor non auersabor eos,
pro eo quod uendiderit
argento iustum, et pauperem propter calciamenta, quae calcant super
puluerem terrae; et
pugno percutiebant capita pauperum, et uiam humilium declinabant, et
filius et pater eius
ingrediebantur ad eamdem puellam, ut contaminarent nomen dei sui; et
uestimenta sua
alligantes funibus, faciebant umbracula iuxta altare, et uinum de
calumniis bibebant in domo
dei sui. idcirco ponit nouissimum israel, id est decem tribus, quoniam
prope omnia quae
sequuntur, ad ipsum scripta praediximus, ut sub uno textu sermo
propheticus libri ordinem
contineret. primum ergo eorum scelus est, siue impietas, in tribus
criminibus enumerata, uel
quattuor, quod propter pecuniam hominem uendiderint, et hominem iustum,
qui in eo
admirabilior est, quod nec paupertate superatus est, ut iniquum aliquid
faceret; et si quidem
pauperem iustum famis necessitate compulsi pretio uendidissent, esset
aliqua sceleris
excusatio; nunc autem pro rebus uilissimis, calciamentis, quibus
puluerem calcant et fimum,
pretiosam hominis animam uendiderunt. isti, iuxta septuaginta,
percutiunt in capite pauperem,
secundum hebraicum, capita pauperum conterunt super puluerem terrae, et
in tantam
eleuantur superbiam, ut nolint cum humilibus ambulare. et ne paruum
putaretur hoc facinus,
filius et pater ad unam ingressi sunt puellam, ut nomen dei sanctum
uiolarent. quicquid ergo
fit turpiter, ad dei refertur iniuriam qui dicit: per uos nomen meum
blasphematur in gentibus.
hoc est quod et apostolus scribit ad corinthios: omnino auditur in uobis
fornicatio, et talis
fornicatio, qualis nec inter gentes quidem, ita ut uxorem patris habeat
aliquis. et uos inflati
estis, et non potius luxistis, ut tolleretur de medio uestrum qui hoc
opus fecit. crebro euenit, ut
pater filii sui uxorem, id est socer polluat nurum, quorum in lege
utrumque prohibetur:
turpitudinem patris tui non reuelabis, et turpitudinem nurus tuae non
discooperies. habet
itaque et littera utilitatem maximam si seruetur. et quia omne
flagitium, si terminum pudoris
excesserit, crimina auget criminibus, et semper ad deteriora procedit,
etiam super uestimentis
oppigneratis accubuerunt decem tribus iuxta omne altare, quod ita
interpretantur hebraei:
super uestimentis eorum, qui ad idola ire nolebant, et quae ui
extorserant epulantes in idolio,
accubabant. secundum septuaginta autem tantus erat contemptus in deum,
ut uestimenta sua
in quibus dormiunt, uel in quibus fornicantur, iuxta altare funibus
extenderent, et facerent
parapetasmata~g, id est uelamina, quo fornicantes in templo nullus
possit aspicere; ac
ebrietati et libidini seruientes etiam ipsum uinum quod bibebant, non de
proprio labore, sed
de calumniis emerent; et hoc faciebant in fano dei sui, ut quos putabant
deos, turpitudine ac
stupris polluerent. haec loquuntur, et sic edisserunt, qui simplicem
sequuntur historiam. nos
autem, qui in osee docuimus, sub nomine israelis, et samariae, et
ephraim, et filiorum ioseph -
de qua tribu fuit ieroboam, qui a regno dauid et hierusalem, et templo
dei populum separauit -, haereticos significari, etiam nunc post iudam
et hierusalem, quae interpretatur ecclesia,
intellegamus ad haereticos sermonem propheticum dirigi, qui uendunt
uirum sanctum iustum
que, sed et pauperem, pro pecunia. uir pauper et iustus, ille est
ecclesiasticus, qui non habet
scientiam scripturarum, sed simplicitate contentus, facit mandata, quae
iussa sunt, de quo
scriptum est: pauper non sustinet comminationem. et ad galatas: tantum
ut pauperum
memores essemus. haec omnia haeretici pro diuitiis faciunt, et pro
calciamentis, quibus
calcant puluerem terrae, quia enim non possunt nudis pedibus stare super
terram sanctam - in
qua stetit moyses, et iesus filius naue; unde et apostoli nudis pedibus
iubentur incedere, ne
quid mortis habeant et pellium, quae referuntur ad carnes -; ideo
percutiunt in capite
pauperes. et saluator discipulis praecepit, ut si forte, quoniam adhuc
uersabantur in terra,
mortale quid in eorum operibus adhaesisset, excuterent puluerem de
pedibus suis. percutiunt
autem haeretici capita pauperum, quamquam hoc in hebraico non legatur,
quia uiam
humilium declinauerunt. uia humilium illa est, quae dicit: ego sum uia,
et uita et ueritas, quae
nos prouocat, ut ambulemus per eam, et dicit: uenite ad me, omnes, qui
laboratis et onerati
estis, et ego reficiam uos. omnes autem haereticorum principes
intumescunt superbia, de
quibus et apostolus loquitur: ne inflatus incidat in iudicium diaboli;
qui dicit: in caelum
ascendam, super sidera caeli ponam nidum meum, ero similis altissimo.
unde superbis
haereticis resistit deus, humilibus autem ecclesiasticis dat gratiam.
filius quoque et pater
introierunt ad unam puellam ut uiolarent atque polluerent nomen sanctum
dei. patrem
nostrum esse populum iudaeorum, saepe legimus, dicente paulo: nolo enim
uos ignorare,
fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes per mare
transierunt, et omnes in
moyse baptizati sunt in nube et in mari. et in alio loco: interroga
patres tuos, et annuntiabunt
tibi seniores tuos, et dicent tibi. et rursum: pro patribus tuis nati
sunt tibi filii. unde et in
ecclesia gentium loquitur: filii matris meae pugnauerunt contra me. nos
ergo filii sumus et
pater populus iudaeorum. peccamus et scelus committimus, quando ad
obseruationem
sabbati, circumcisionis iniuriam, caeremonias legis abolitae cum parente
nostro ingredimur;
quibus dicit apostolus: ecce ego paulus dico uobis, quia si
circumdamini, christus uobis nihil
prodest. et iterum: qui in lege iustificantur, a gratia exciderunt. qui
ita ingreditur ecclesiam, ut
legem seruet in euangelio, iste cum patre ingreditur ad puellam, et
committit stuprum, et
uiolat nomen dei. unde qui dicunt non nocere iudaeis post aduentum
christi, si ita credant in
deum, ut legis quoque praecepta custodiant, patrem et filium in una
fornicatione contaminant.
sed et uestimenta sua ligantes funibus, uelamina faciunt iuxta altare,
praetendentes fidem
christi. quotquot enim in christo baptizati sunt, christum induerunt, et
uestimenta sua, quae
peccatorum funibus ligauerunt opponunt oculis uidentium, ne eorum
cernantur flagitia, ut qui
altare respicit, stuprum non suspicetur. hoc faciunt omnes haeretici sub
christiano nomine
fornicantes, et erroribus suis atque mendaciis obtendentes testimonia
scripturarum. unde et
apostoli uestimentis suis strauerunt pullum asinae, ut mollius sederet
dominus, et ex lege ac
prophetis stratam scanderet uiam. econtrario haeretici non substernunt
uestigiis saluatoris
uestimenta sua; sed ligant ea iuxta altare, et praetendunt peccatis
suis, ut bibant uinum de
calumnia, siue damnatorum, qui ex eo quod egressi sint de ecclesia,
damnati sunt. hoc uinum
est sodomorum furoris draconum et aspidum, quod qui biberit, sanari non
poterit. bibunt
autem uinum non in domo dei, ubi templum est et hierusalem, sed in domo
dei sui, quem sibi
artifici sermone finxerunt. ego autem exterminaui amorrhaeum a facie
eorum, cuius altitudo
cedrorum altitudo eius, et fortis ipse quasi quercus; et contriui
fructum eius desuper, et
radices eius subter. ego sum qui ascendere uos feci de terra aegypti, et
eduxi uos in deserto
quadraginta annis, ut possideretis terram amorrhaei; et suscitaui de
filiis uestris in prophetas
et de iuuenibus uestris nazaraeos. lxx: ego autem abstuli amorrhaeum a
facie eorum, cuius
erat sicut altitudo cedri sublimitas eius, et fortis quasi quercus; et
arefeci fructum eius
desuper, et radices eius deorsum. ego eduxi uos de terra aegypti, et
circumduxi uos in deserto
quadraginta annis, ut possideretis terram amorrhaeorum; et assumpsi de
filiis uestris in
prophetas, et de iuuenibus uestris in sanctificationem. uos quidem
uendidistis argento iustum
et pauperem pro calciamentis, percutientes eius caput, siue conterentes
in puluere capita
pauperum, et uiam humilium declinastis intantum ut pater et filius ad
unam introirent
puellam, et uiolarent siue polluerent nomen sanctum meum, et uestimenta
uestra lupanaribus
et fornicatione polluta, peccatorum uinculis nexuistis; ita ut in loco
sancto committeretis
adulterium, et ebrietati iniustitiam copulantes, uinum biberetis
alienum, et hoc faceretis in
domo dei uestri. ego autem econtrario pro malis uestris, quae mihi
reddidistis, uobis tribui
bona, ut exterminarem egredientibus uobis de aegypto, ante faciem
uestram, seon regem
amorrhaeorum, qui tam excelsus erat et fortis quasi cedrus et quercus;
et contriui fructum eius
desuper, et radices deorsum. ego uos eduxi de aegypto, et per
quadraginta annos longo ad
terram sanctam feci peruenire circuitu, ut possideretis terram
amorrhaei, de qua supra
diximus; quam diuisit moyses filiis ruben et gad, et dimidiae tribui
manasse et post tanta
beneficia etiam hoc addidi, ut de filiis uestris assumerem mihi
prophetas; et de iuuenibus
uestris, siue electis, facerem nazaraeos, quos septuaginta interpretati
sunt sanctificatos. neque
uero ubi de laudibus dicitur dei, historiae ordo seruandus est, sed
frequenter euenit ut quae
prima facta sunt, extrema dicantur, et quae nouissima, referantur ad
prima. quod
septuagesimus septimus psalmus, et centesimus quartus, ubi signorum
potentia, non ordo
describitur, docere nos poterunt, et tituli psalmorum, de quibus duo
tantum ponamus
exempla, tertii psalmi, et quinquagesimi primi, ubi quae prius facta
sunt, narrantur extrema, et
quae extrema legimus, referuntur in principio. ante enim de doec idumaeo
scriptum legimus
in regum uolumine, qui titulus est quinquagesimi primi psalmi, quam
absalon contra patrem
surgeret, quod in tertii psalmi titulo praenotatur. itaque et amorrhaeus
nouissimus
exterminatus est, siue deletus, quod nunc primum refertur, et quod
ascendere eos fecit de
aegypto, postea et eduxit in eremum per quadraginta annos, in principio
factum legimus, quae
hic ultima dicuntur ordine commutato. prius ergo quam educeret nos deus
de terra aegypti, de
fornace ferrea, exterminauit ante faciem nostram amorrhaeum, qui dicitur
amarus, siue
lalêtos~g, id est loquens, siue famosus, et frequenti sermone
celebratus. hic autem
amorrhaeus et rex amorrhaeorum appellatur seon, arbor infructuosa et
sterilis, non quo fructus
non faciat, sed malos afferat fructus, de quibus dicitur: omnis arbor
quae non facit fructus
bonos, excidetur et in ignem mittetur. et de pseudoprophetis legimus:
qui ueniunt in
uestimentis ouium, et intus sunt lupi rapaces, ex fructibus eorum
cognoscetis eos, ex malis
uidelicet fructibus. siue igitur fructum non faciat, siue faciat, sed
non bonum, infructuosa
arbor appellatur. iste seon, de quo scriptum est: iam securis ad radices
arborum posita est,
quia infructuosa arbor fuit, domino percutiente, succisus est, cuius
altitudo cedrorum
altitudini comparatur, de quibus legimus: uidi impium superexaltatum et
eleuatum sicut
cedros libani; et transiui et ecce non erat; et quaesiui eum et non est
inuentus locus eius. et
pulchre transisse se dicit, quia ei qui transit de saeculo, et dicere
potest: transiens uidebo
uisionem hanc magnam, aufertur cedrus, et locus superbiae non poterit
inueniri. fortitudo
quoque eius, quasi quercus arboris durissimae atque fortissimae. ex
cuius uocabulo philo, uir
disertissimus hebraeorum, esau appellatum putat druinon~g, id est
quercinum et roboreum,
licet et esau possit poiêma~g, id est factura intellegi, ut ad mala
opera referatur. de hoc forti
atque robusto loquitur in euangelio: cum fortis armatus custodit atrium
suum, in pace sunt ea
quae possidet; si autem fortior illo superueniens uicerit eum, uniuersa
arma eius auferet, in
quibus confidebat, et spolia eius distribuet. nobis que praestitit
dominus, ut fructus huius
amorrhaei seon, quem interpretari infructuosam arborem diximus, quia
mali erant, contereret
desuper, et auferret, ne quis bonos aestimans, comederet et periret.
radices quoque illius
succidit atque comminuit, ut nihil postea malae arboris pullularet et
ipse dominus fecit nos
exire de saeculo, et per annos quadraginta, qui numerus semper
afflictionis et ieiunii luctus
est et doloris, per tribulationes et angustias peruenire ad terram
sanctam, ut possideremus
primum terram amorrhaei, et illius quondam regio fieret nostra
possessio; et postea suscitaret
de filiis nostris prophetas, omnes sanctos uiros, qui acceperunt
spiritum prophetalem, de
quibus in prima epistola ad corinthios plenius legimus. et de iuuenibus
nostris, uel electis,
assumeret nazaraeos et sanctificatos, qui deo suas animas immolantes,
uinum quod inebriare
potest, et statum mentis euertere, non attingunt, ut habeant comam
samson, in cuius capite,
quia caput uiri christus est, fortitudo et uictoria consistebat. numquid
non ita est, filii israel,
dicit dominus. et propinabitis nazaraeis uinum et prophetis mandabatis,
dicentes: ne
prophetetis. lxx similiter. me uobis tanta praestante beneficia, ut
aduersarios uestros
interficerem, et terram eorum uobis traderem, et de filiis uestris ac
iuuenibus prophetas
eligerem et nazaraeos, meo que cultui consecrarem. numquid potestis
dicere quod ista non
fecerim, et meam erga uos clementiam per quam uiuitis, denegare? qui in
tantam rabiem
prorupistis, ut inebriaretis nazaraeos meos uino, quibus lege praeceptum
est, ut omne quod
inebriare potest, non bibant, et prophetis mandaretis, ne in meo nomine
prophetarent. quod et
amos prophetae, quem nunc habemus in manibus, praecepit amasias sacerdos
bethel; et
hieremiae a rege mandatum est, ne uerbis domini loqueretur ad populum,
intantum ut etiam
sermones eius ignibus concremaret. de hoc loco haeresim suam tatianus,
encratitarum
princeps, struere nititur, uinum asserens non bibendum, cum et in lege
praeceptum sit, ne
nazaraei bibant uinum, et nunc accusentur a propheta, qui propinent
nazaraeis uinum. qui si
litteram sequuntur in omnibus, et iudaicas fabulas ecclesiis ingerunt
christi, ergo et comam
nutrire debent, et uuam passam ac uiridem non comedere, et super patre
et matre mortuis non
ingredi; et si forte haec fecerint et fuerint humana uel fragilitate,
uel necessitate superati,
radant capita, et irriti sint omnes dies consecrationis et laboris
eorum. quod si haec non
faciunt, neque possunt more iudaicorum cauponum miscere aquam uino,
umbras ueritati,
euangelii gratiae legis necessitatem, ebrietatem illam intellegant, qua
curis saecularibus
inebriatur et obruitur animae uigor, et illos prophetis mandare,
dicentes: ne prophetetis, qui,
liuore superati prohibent eruditos uiros doctrinae proferre sermonem. et
dicente domino: uade
et dic populo huic, illi econtrario iubent, ne loquaris in nomine
domini, maxime si ille qui
doceat, non turpi lucro et gloriae atque iactantiae, sed utilitati
legentium audientium que
prouideat. ecce ego stridebo subter uos, sicut stridet plaustrum onustum
feno, et peribit fuga a
ueloce, et fortis non obtinebit uirtutem suam, et robustus non saluabit
animam suam, et tenens
arcum non stabit, et uelox pedibus suis non saluabitur, et ascensor equi
non saluabit animam
suam, et robustus corde inter fortes, nudus fugiet in die illa, dicit
dominus. lxx: quapropter
ecce ego uoluam subter uos sicut uoluitur plaustrum plenum stipula, et
peribit fuga a cursore,
et fortis non obtinebit fortitudinem suam, et pugnator non saluabit
animam suam, et
sagittarius non sustinebit, et uelox pedibus saluari non poterit, et
eques non saluabit animam
suam, et inuentum cor eius inter potentes, et nudus fugiet in die illa,
dicit dominus. me uobis
praestante beneficia, et educente uos de terra aegypti, et interficiente
ante faciem uestram
amorrhaeum, ut possideretis terram eius, et suscitante de filiis uestris
prophetas, et de
iuuenibus uestris nazaraeos, uos inebriabatis nazaraeos meos uino, et
prophetis dicebatis: ne
prophetetis. idcirco sicut plaustrum stipulae uel feni onere
praegrauatum, stridore et sonitu
longe exululat; sic ego uestra peccata ultra non sustinens, et quasi
stipulam tradens incendio,
clamabo et dicam: peribit fuga a ueloce, quem hebraei ieroboam filium
nabath intellegunt, qui
prius in aegyptum fugerat. hic autem non ipsos principes, sed domos
eorum, et sobolem
accipiamus. et fortis non obtinebit uirtutem suam - fortem basan
interpretantur, qui fuit ad
bella promptissimus -, et robustus non saluabit animam suam - hunc hic
amri sentiunt -, et
tenens arcum, non stabit, siue sustinebit, de iehu filio namsi, qui
ioram regem israel sagitta
percussit, dictum putant et uelox pedibus suis non saluabitur, manahem
intellegunt, qui
frustra festinans regi assyriorum dona direxit. et ascensor equi non
saluabit animam suam,
hunc phacee, filium romeliae, interpretantur, qui iuncto aram, id est
syro, sub rege achaz
iudaeae multa uastauit. et robustus corde, inter fortes, nudus fugiet in
illa die, dicit dominus.
solus osee qui ultimus rex decem tribuum fuit, et errantem populum ad
dei cultum reuocare
conatus est, quasi nudus egredietur de incendio. nudum autem uocat, quia
sub ipso decem
tribus captae sunt. hoc hebraei autumant, et sicut nobis ab ipsis
traditum est, nostris fideliter
exposuimus. nunc autem ad nostra redeamus. uoluere se subter eos
plaustrum comminatur
deus, feno uel stipula praegrauatum, ut quia frumentum non habent quod
in horrea
recondatur, fenum eorum et stipula incendio concremetur. hoc est fenum
de quo propheta
dicit: fiant sicut fenum aedificiorum, quod priusquam euellatur,
exaruit. et: omnis caro
fenum. stipula autem illa est, super cuius incendio flebiliter propheta
complorat, dicens: heu
mihi. quia factus sum sicut qui colligit stipulam in messe, et sicut
racemos in uindemia, cum
non sit botrus ad manducandum primitiua. heu mihi. anima, quia periit
reuerens de terra, et
qui rectum faciat, in hominibus non est: omnes in sanguine iudicantur,
et reliqua. hoc est
fenum et stipula, de qua et apostolus loquitur: ligna, fenum, stipula
uniuscuiusque opus
manifestum fiet, quoniam in die domini in igne reuelabitur. plaustrum
que quod uoluitur,
illud est, de quo in esaia legimus: conculcabitur moabitis, sicut
conculcatur area in plaustris.
et in alio loco: ponam, inquit, te sicut rotas plaustri nouas cum
serrarum dentibus, et conteres
montes, et comminues colles, ut postquam montes colles que contriueris,
pereat fuga a
ueloce, dicente paulo: nescitis quia hi, qui in stadio currunt, omnes
quidem currunt, unus
autem accipit brauium. et in alio loco: currebatis bene, quis uos
impediuit non acquiescere
ueritati? unde et de se timens ait: non quia iam accepi, aut perfectus
sim; curro autem si
apprehendam, in quo et apprehensus sum a christo. haec uniuersa
faciebat, ne periret fuga a
ueloce; quamobrem cum iam peruenisset ad calcem, et accepisset brauium
uictoriae, securus
aiebat: certamen bonum certaui, cursum consummaui, fidem seruaui, de
cetero reposita est
mihi iustitiae corona, quam reddet mihi dominus in die illa iustus
iudex; non solum autem
mihi, sed et omnibus qui dilegunt aduentum eius. si gradu concito
fugerimus, peccatum nos
apprehendere non ualebit; sin autem ligauerit malitia pedes nostros,
loquemur cum propheta
ad deum: quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? de malis
cursoribus apostolus
loquitur: non uolentis, neque currentis, sed miserentis est dei.
sequitur: et fortis non obtinebit
uirtutem suam; non quo fortis sit, sed quo fortem esse se iactitet. siue
qui confidit in
fortitudine sua, et non in dei misericordia, iuxta illud quod scriptum
est: perdam sapientiam
sapientium, et intellectum, prudentium reprobabo; non quo perire possit
uera sapientia, et
ueritatis intellegentia reprobari, sed quo eorum pereat sapientia, qui
apud se uidentur esse
sapientes et in sua eruditione confidunt. robustus quoque, siue
pugnator, qui non saluabit
animam suam, ille est qui nequaquam apostoli possidet armaturam, habens
scutum, sed non
fidei; accinctus lumbos, sed non in ueritate; indutus lorica, sed non
iustitiae; portans gladium,
sed non salutis. huiuscemodi pugnator non sanctificat praelium, nec
domini potest bella
bellare, contra ueritatem dimicans pro mendacio. talis pugnator non
potest dicere: benedictus
dominus deus meus, qui docet manus meas ad proelium, et digitos meos ad
bellum.
misericordia mea et refugium meum. habent et sagittarios haeretici qui
frustra tendentes
arcum, sagittam domini sustinere non poterunt, qui loquitur per esaiam:
ego autem sicut
sagitta electa in pharetra domini. isti sunt sagittarii, de quibus et
dauid canit: ecce peccatores
intenderunt arcum, parauerunt sagittas suas in pharetra, ut sagittent in
obscuro rectos corde. et
uelox, inquit, pedibus suis non saluabitur, qui propter acumen ingenii
discurrit per testimonia
scripturarum, et oratorum eloquentia, uel sophismatibus dialecticorum
opprimere nititur
ueritatem; et in eo praepeditur et corruit, quia non in domino, sed in
suis confidit pedibus.
ascensor quoque equi non saluabit animam suam, qui ignorat dictum per
prophetam: fallax
equus ad salutem. et nescit scriptum esse: dormitauerunt omnes qui
ascenderunt equos. hic
non saluabit animam suam, sed periens audiet: hi in curribus, et hi in
equis, nos autem in
nomine domini dei nostri inuocabimus. isti impediti sunt, et ceciderunt,
nos autem surreximus
et erecti sumus. et robustus etiam corde inter fortes, nudus fugiet. qui
locus dupliciter exponi
potest: ut aut ideo possit euadere, quia exspoliauit se ueterem hominem,
et pelliceas tunicas
peccatorum, et nulla fuit sarcina praegrauatus, aut econtrario, quia
nudus est et christi perdidit
uestimentum; de quo et in apostolo dicitur: induite uos christum iesum.
et in alio loco:
siquidem induti non nudi inueniamur, nihil ei proderit fortitudo sua,
sed in die proelii atque
certaminis fugiet persequentes, et absque armatura apostoli resistere
non ualens, hostibus
terga praebebit.
Caput 3
audite uerbum, quod locutus est dominus super uos, filii israel; super omni cognatione, quam
eduxi de terra aegypti dicens: tantummodo uos cognoui ex omnibus cognationibus terrae,
idcirco uisitabo super uos omnes iniquitates uestras. lxx: audite, uerbum hoc quod locutus est
dominus super uos, domus israel, et contra omnem tribum quam eduxi de terra aegypti
dicens. uerumtamen uos cognoui de uniuersis tribubus terrae, idcirco ulciscar super uos
omnes malitias uestras. ad filios israel prophetalis sermo dirigitur, et qui sint isti filii israel
sequens uersus ostendit: super omni, inquit, cognatione, quam eduxi de terra aegypti, quod
non solum in decem tribubus, sed in omnibus duodecim, addentes iudam et beniamin,
debemus accipere. omnes enim de terra aegypti eduxit, et ait: tantummodo - siue, ut
symmachus interpretatus est: solos -, uos cognoui ex omnibus cognationibus terrae. et quia
solos uos cognoui, qui creator sum omnium, et uos habui peculiarem populum meum, idcirco
super solos uos omnia uestra peccata restituam: potentes enim potenter tormenta patientur;
qui autem minimus est, dignus est misericordia. et in hiezechiele legimus: a sanctis meis
incipite. et iudicium dei de domo eius dicitur habere principium. hoc interim iuxta historiam
dictum sit. ceterum quia auditus in scripturis sanctis, non solum iste accipitur quem auribus
carnis excipimus, sed etiam ille, de quo dominus ait: qui habet aures audiendi audiat. unde et
omnis populus uidebat uocem dei, proprie ad eos sermo fit domini, qui sensu uident
dominum, quos eduxit de terra aegypti; et de potestate pharaonis - ut nequaquam luto et paleis
deseruirent exstruentes aegyptias ciuitates -; et quos ex omnibus tribubus terrae cognouit,
dicente apostolo: nunc autem cognoscentes deum, magis autem cogniti ab eo. et in alio loco:
qui ignorat, ignorabitur. non ergo omnes cognoscit dominus, sed eos, qui eius cognitione sunt
digni, loquens in euangelio: recedite a me, operarii iniquitatis, nescio uos. in eo enim quod
operarii iniquitatis sunt, ignorantur a domino. idcirco inquit quia solos uos cognoui, et meos
habui, uisitabo super uos omnes iniquitates uestras. quem diligit dominus, corripit, et castigat
omnem filium quem recipit. et pulchre dixit: uisitabo, et non percutiam, quia plaga dei
uisitatio est, atque curatio. et omnes, inquit, iniquitates siue peccata uestra uisitabo, ne quid
impercussum remaneat, ne quid non recipiat sanitatem. numquid ambulabunt duo pariter, nisi
conuenerit eis? numquid rugiet leo in saltu, nisi habuerit praedam? numquid dabit catulus
leonis uocem de cubili suo, nisi aliquid apprehenderit? numquid cadet auis in laqueum terrae,
absque aucupe? numquid auferetur laqueus de terra, antequam quid ceperit? si clanget tuba in
ciuitate, et populus non expauescet? si erit malum in ciuitate, quod dominus non fecit, quia
non faciet dominus deus uerbum, nisi reuelauerit secretum suum ad seruos suos prophetas.
leo rugiet, quis non timebit? dominus deus locutus est quis non prophetabit? lxx: si
ambulabunt duo simul omnino, nisi cognouerint se? si ructabit leo de saltu suo, praedam non
habens? si dabit catulus leonis uocem suam de cubili suo omnino, nisi aliquid rapuerit? si
cadet auis super terram sine aucupe? si deponatur laqueus super terram, nisi aliquid
apprehenderit? si clanget tuba in ciuitate, et populus non timebit? si erit malitia in urbe quam
dominus non fecit, quia non faciet dominus deus aliquid, nisi reuelauerit eruditionem suam ad
seruos suos prophetas. leo ructabit et quis non timebit? dominus deus locutus est et quis non
prophetabit? legi in cuiusdam commentariis, rem difficilem persuadere cupientis, octo
sceleribus siue impietatibus atque peccatis: primum damasci, secundo gazae et ceteris urbibus
palestinae, tertio tyri, quarto idumaeae, id est edom, quinto filiorum ammon, sexto moab,
septimo iudae, hoc est duabus tribubus, octauo, quod extremum est, israeli, id est, decem
tribubus, totidem comminationes nunc redditas, et primam primae, id est damasci, secundam
secundae id est gazae, et reliquas reliquis respondere. quod utrum uerum sit, nouerit ipse qui
scripsit. alius autem putat sex exempla proposita, duorum pariter in uia ambulantium, et
leonis rugientis in saltu, et catuli leonis dantis uocem suam, cum aliquid apprehenderit, et auis
captae ab aucupe, et laquei qui in terra defigitur ad capiendam praedam, et tubae in ciuitate
clangentis, his que exemplis redditam similitudinem, ut quomodo superiora causam habent, et
non fiunt nisi illa praecesserint, sic nullum in ciuitate accidere malum, quod domino
praecipiente non factum sit. sunt qui primum exemplum aestimant continere doctrinam, quo
non possint duo pariter ambulare, nisi sibi ante consenserint in eum qui fecit utrumque unum,
et medium parietem maceriae destruxit, et duos condidit in unum nouum hominem; fecit que
inter eos pacem, et copulauit uinculo caritatis ut cum fuerint simul duo, postulent a patre, et
impetrent quicquid rogauerint. hae sunt duae uirgae quae sibi in hiezechiele copulantur, et
duo populi circumcisionis et gentium, de quibus ad heliam loquitur dominus: reliqui mihi
septem milia uirorum, qui non curuauerunt genu ante baal. et in alio loco deus: inuentus sum,
ait, his qui me non quaerebant; apparui eis qui me non interrogabant. cum autem duo fuerint
redacti in unum, adhaerebunt domino, et fiet unus spiritus: qui enim adhaeret domino, unus
est spiritus. isti ergo duo qui sibi consentiunt, et in uia christi pariter ambulant, nullius
aduersariorum possunt impetum pertimescere. quod si discordia separentur, statim eos leo
rugiens inuadet, de quo et petrus apostolus ait: aduersarius uester diabolus tamquam leo
rugiens circuit quaerens quem deuoret. qui leo rugiens, non uersatur in agris consitis, non in
uineis, non in oliuetis, nec inter ligna pomifera, quae laudant deum, sed ubi siluae sunt et
inculta humus et bestiae commorantur. et non solum leonis patebunt morsibus, sed
apprehendet eos catulus leonis, et ducet ad cubile suum, fugiens lucem et pergens ad tenebras.
omnis enim qui peccat, amat tenebras et odit lucem, de quibus et in psalmo legimus: posuisti
tenebras, et facta est nox, in ipsa pertransibunt omnes bestiae siluarum. catuli leonum
rugientes, ut rapiant, et quaerant a deo escam sibi. quaerit enim catulus leonis non eam
praedam, quam possidet, quae suae est potestatis, sed ut de ecclesia christi rapiat, de quo in
abacuc scribitur: escae eius electae. tertia poena est eorum quos discordia separauit, ut
perdant alas, quibus prius sublimiter ferebantur, et de caelis in terram corruant, et teneantur
ab aucupe, qui melius dicitur ixeutês~g eo quod haerente uisco, aues liberas capiat, quae
propria uoluntate ad terrena descendunt. de quibus in prouerbiis scriptum est: non iniuste
tenduntur retia auibus. iusta enim ruina est peccatorum, qui cum habuerint alas columbae, et
per aerem uolitare debuerint, pondere peccatorum ad terrena depressi sunt, et uitio suo
adhaeserunt uisco. de quo in apostolo legimus: qui adhaeret meretrici unum cum ea corpus
efficitur. quarta poena discordantium est, ut capiantur laqueo, qui non in caelo sed in terra,
positus est; de quo quod euaserit, sanctus gloriatur, et dicit: anima nostra sicut passer erepta
est de laqueo uenantium; laqueus contritus est et nos liberati sumus. iste est contritus laqueus,
de quo apostolus loquitur ad credentes: deus conteret satanam sub pedibus uestris uelociter.
rursum que in dauid legimus: iuxta semitam scandalum posuerunt mihi. non enim possunt
decipere simplices quosque credentium nisi nomen christi proposuerint, ut dum putamus
inuenire nos christum, pergamus ad antichristum. quinta poena est eorum qui reliquere
pacem, quae exsuperat omnem sensum et quam dominus pergens ad patrem apostolis
dereliquit dicens: pacem meam do uobis, pacem meam relinquo uobis, ut in ciuitate domini
constituti, tubae sonitu terreantur. quicquid enim in scripturis sanctis dicitur, tuba comminans
est, et grandi uoce aures credentium penetrans. si iusti sumus, per tubam christi ad
beatitudinem prouocamur; si peccatores, audimus quae simus tormenta passuri; malum autem
quod dominus facit in ciuitate, non contrarium est uirtuti, sed afflictio et cruciatus, de quo
legimus: sufficit diei malitia sua, id est tribulatio et angustia. et in propheta legimus: ego deus
qui feci lucem et tenebras, qui facio pacem et condo mala. sicut enim tenebrae contrariae sunt
luci et diei, sic et paci bellum contrarium est, quod non per se malum est, sed malum uidetur
his esse qui sustinent. et ut sciamus in scripturis sanctis malitiam interdum non contrariam
uirtuti accipi, sed afflictionem poenas que et angustiam, unum adhuc de iona sumamus
exemplum: et uidit deus opera eorum, quia conuersi essent a uiis suis pessimis, et paenituit
eum super malitia, quam locutus est ut faceret eis. malitia utique ibi subuersio niniuitarum
est, quam per prophetam deus fuerat comminatus, et non uirtuti contraria, quae ad peccatum
pertinet, pro quo comminabatur tormenta peccantibus. sequitur: non faciet dominus deus
uerbum nisi reuelauerit secretum suum, siue correptionem suam seruis suis prophetis; non
quo omnia deus reuelet prophetis, quae in caelo faciat, uel ante iam fecerit, sed quae facturus
in terris sit. reuelauit noe seruo suo quod esset inducturus diluuium. reuelauit abraham et lot
seruis suis quod arsurae essent sodoma et gomorrha, adama et seboim. reuelauit ioseph
interpretationem somnii septem annorum famis in aegypto, et ionae prophetae subuersionem
niniuae, ut qui audirent uentura supplicia, aut agerent paenitentiam, et tormenta uitarent, aut
contemnentes iustius punirentur. ita et nunc dominus reuelat per amos seruum suum ac
prophetam, quid facturus sit decem tribubus, ut si fuerint ad meliora conuersae, et idola
deseruerint, de imminenti periculo liberentur. et nota quod clemens et benignus deus semper
futura praenuntiat, ne cogatur inferre supplicia. et quod haeretici calumniantur in creatore,
quasi seuero ac truculento, crudeli, et tantum iudice, eo quod nullum sit malum in ciuitate,
quod ille non faciat; hoc nos referimus ad magnitudinem misericordiae, quod non inferat
poenas, nisi ante praedixerit. qui autem praedicit, non uult punire peccantes. leo, inquit,
rugiet, et quis non timebit? dominus deus locutus est, quis non prophetabit? quis in hoc loco
non pro impossibili, sed pro raro accipitur. ille enim non timebit, et ille non prophetabit, qui
propter duritiam suam dominum audire contempserit. et est sensus iuxta historiam: si ad
leonis uocem omnia contremiscunt, et cuncta animantium natura terretur, nos iubente deo, ut
loquamur et annuntiemus populo uentura supplicia, non prophetabimus? non loquemur? scio
quemdam in suis scriptum commentariis reliquisse leonem rugientem diabolum
intellegendum, et rugientem his qui perituri sunt. deum autem, qui loquatur per prophetas,
referendum esse ad dominum saluatorem, ut quomodo illi in malam partem audiunt leonis
rugitum, et capiuntur in mortem, sic sancti in bonam partem dominum praecipientem audiant,
et saluentur. auditum facite in aedibus azoti, et in aedibus terrae aegypti; et dicite:
congregamini super montes samariae, et uidete insanias multas in medio eius, calumnias
patientes in penetralibus eius, et nescierunt facere rectum, dicit dominus, thesaurizantes
iniquitatem et rapinas, in aedibus suis. lxx: annuntiate regionibus in assyriis, et in regionibus
terrae aegypti; et dicite: congregamini super montem samariae, et uidete mirabilia multa in
medio eius, et oppressionem in ea, et ignorauit quae futura sint coram ea, dicit dominus, qui
thesaurizant iniquitatem et miseriam in regionibus eorum. supra diximus amos prophetam
specialiter, immo magnam uoluminis partem ad decem tribus, quae appellantur israel et
ephraim, et samaria, prophetare. itaque etiam nunc iubetur ut annuntiet azoto et terrae aegypti
quae sequuntur. pro azoto nescio quid uolentes septuaginta assyrios posuerunt, cum azotus
lingua hebraeorum appelletur esdod, et assyrii, assur. pro aedibus quoque quae dicuntur
armanoth, uerterunt regiones, quae uocantur sadoth, et nihil in uerbo similitudinis habent.
dicite, inquit, ut congregentur omnes gentes quae in uicino sunt, et uideant scelera israel, ne
iniquum putent dei esse iudicium. quomodo si diceret: prius uidete quae faciant, et tunc
meam sententiam comprobate. pulchre que intulit: super montes samariae, uel ciuitatis, quae
nunc sebaste, tunc samaria uocabatur, uel uniuersae prouinciae, quae in montuosis sita est: et
uidete insanias multas in medio eius, ut pro deo adorent uitulos, et immolent filios suos, nec
hoc scelere contenti, calumnientur pauperes in penetralibus suis, et omnino rectum facere
nesciant, thesaurizantes sibi non aurum et pecunias, quae interdum labore quaerentur, sed
iniquitates et rapinas in aedibus suis; ut quia deserto cultu dei, adorauerunt idola, tradat eos
deus in reprobum sensum, ut faciant quae non oportet. et quia semel iuxta leges tropologiae,
samaria refertur ad haereticos, qui custodes mandatorum dei esse se mentiuntur, praecipit
sermo diuinus, ut in gentibus praedicent, quae non habent notitiam dei, in quarum doctrina
ignis exurens est, et tribulatio et angustia, ut considerent falsam samariam, et ascendant ad
montes superbiae eius, et uideant multas insanias in medio ciuitatis, dum unusquisque fingit
quod uoluerit, et adorat figmentum suum; ut marcion bonum deum et otiosum, ut ualentinus
aiônas~g triginta et extremum christum, quem appellat, ektrôma~g, id est abortiuum, ut
basilides, qui omnipotentem deum portentoso nomine appellat abraxas~g, et eundem
secundum graecas litteras, et annui cursus numerum dicit in solis circulo contineri, quem
ethnici sub eodem numero aliarum litterarum uocant meithran~g. et iberae ineptiae in
balsamo barbelo que mirantur. nonne hae insaniae sunt, et multae insaniae, unoquoque
fingente quod in animum eius inciderit? calumniam quoque patiuntur in penetralibus eius,
siue opprimuntur simplices quique credentium, dum sub nomine ueritatis colunt mendacium,
et omnino rectum facere nesciunt, quia perdiderunt tramitem ueritatis, nec credunt in eo qui
dicit: ego sum ueritas; et thesaurizant sibi dogmata iniquitatis, et rapiunt atque concludunt in
aedibus suis, quos potuerint falso errore decipere. sin autem placuerit ut legamus assyrios -
quod tamen in hebraico non habetur -, dicamus hos esse de quibus scriptum est: inducam
super sensum magnum principem assyriorum, qui dixit: fortitudine mea faciam, et cetera, ut
capiantur haeretici ab assyrio et teneantur in terra aegypti, de qua iam uenientes ad ecclesiam
liberati sunt. propterea haec dicit dominus deus: tribulabitur et circumietur terra, et detrahetur
ex te fortitudo tua, et diripientur aedes tuae. lxx: propterea haec dicit dominus deus: tyrus et
in circuitu terra tua deserta erit, et detrahet de te fortitudinem tuam, et diripientur regiones
tuae. pro tyro, quae in hebraeo duabus litteris scripta est, sade et res, et appellatur sor, quod et
aquila et septuaginta similiter transtulerunt. hebraeus qui me in scripturis sanctis erudiuit,
tribulationem interpretatus est, nec renuimus eius sententiam, quia et symmachus, qui non
solet uerborum kakozêlian~g, sed intellegentiae ordinem sequi, ait obsidio et circumdatio
terrae. pro obsidione, quae ab eo dicitur poliorkia~g, fortitudo a theodotione posita est qui
putauit non sar et sor, quod tribulatio, uel tyrus dicitur, sed sur legendum, quod proprie
refertur ad petram durissimam, quae graece appellatur akrotomos~g, et quam nos latine
silicem dicere possumus. loquamur ergo de singulis. lxx dixerunt: tyrus et per circuitum terra
tua. uidebatur que pendere sententia: addiderunt ergo de suo: deserta erit; nec error
interpretum est, ubi propter uerbi ambiguitatem, et tribulatio et tyrus dici potest. et est sensus:
super montes samariae multas populus meus insanias perpetrauit, calumniam faciens, et
rectum penitus ignorans, et thesaurizans sibi iniquitatem ac rapinas; ideo tribulabitur, siue
conteretur, et assyrio exercitu terra circumdabitur eorum, et detrahetur, ait, ex te, o samaria, o
decem tribus, o quondam populus meus, fortitudo tua; et diripientur in aedibus tuis, quae per
calumniam ex miserorum lacrimis congregasti. haeretici quoque aut tribulabuntur in die
iudicii, et omnis eorum fortitudo attenuabitur, et diripientur quae habuerant de rapinis, ut
liberentur populi quos deceperant, aut certe cotidie per uiros ecclesiasticos tribulabuntur, et
circumdabuntur testimoniis scripturarum, et detrahetur ex eis fortitudo syllogismorum, et
uerborum argutiae quibus suum dogma firmauerant. et aedes eorum diripientur, ut qui rapti
fuerant de ecclesia, ad ecclesiam reuertantur. haec dicit dominus: quomodo si eruat pastor de
ore leonis duo crura, aut extremum auriculae, sic eruentur filii israel qui habitant in samaria in
plaga lectuli et in damasci grabato. lxx: haec dicit dominus: quomodo si auellat pastor de ore
leonis duo crura, aut extremum auriculae, sic auellentur filii israel qui habitant in samaria
contra tribum et in damasco. in principio amos, ubi uersiculos illos disseruimus: dominus de
sion rugiet, et de hierusalem dabit uocem suam; et luxerunt speciosa pastorum, et exsiccatus
est uertex carmeli, diximus illum artis suae usum esse sermonibus, ut quia pastor gregum
nihil terribilius leone cognouerat, iram domini leonibus compararet. iuxta hunc ergo sensum
etiam nunc de eo quod saepe uiderat sumit exemplum, et sic decem tribuum paruas reliquias
de assyriorum narrat manibus eruendas; quomodo si pastor, deuoratis omnibus membris, duo
crura aut extremum auriculae de leonis faucibus rapiat, posito que comparationis exemplo,
ita, inquit, eruentur filii israel, decem uidelicet tribus quae habitant in samaria, in plaga lectuli
et in damasci grabato. quod mihi sic explanandum uidetur: legimus in esaia rasin regem aram,
id est syrorum, qui regnabat in damasco, et phacee filium romeliae regem israel, inito foedere,
contra iudam uenisse pugnantes; de quibus dominus praecipit achaz regi iudae et hierusalem
ne timeat duos semiustos torres, quando in signum plenae libertatis, uirginis ei et conceptus et
partus ostenditur. filii ergo samariae habitant in regione et plaga lectuli, requiescentes in
syrorum auxilio, et in damasci grabato sibi uictoriam pollicentes, ut quomodo qui fessus est,
refocillatur in lectulo; sic illi fractas uires uicinae gentis auxilio roborarent. unde et in eodem
esaia per tyrum dicitur futurorum, quod nasciturus sit puer, qui priusquam sciat uocare patrem
et matrem, accipiat spolia samariae et uirtutem damasci, quae scilicet contra hierusalem,
iunctis uiribus, dimicabant. pro plaga lectuli et damasci grabato, septuaginta transtulerunt:
contra tribum et in damasco, ut iuxta tropologiam tribum referamus ad iudam, et damascum
ad uocationem gentium, de quibus unus grex factus est domini, cuius saepe oues leonum
feritas laniat, de quorum faucibus uix duo crura aut extremum aufertur auriculae. in crure uia
ostenditur doctrinarum in aure sacramenta dictorum. unde et apostoli absque calciamentis et
ulla mortui animalis pellicula nudis pedibus iubentur incedere. et ad credentes dicitur: qui
habet aures audiendi audiat. in apocalypsi quoque ioannis legimus: qui habet aures audiat,
quid spiritus dicat ecclesiis. et manifestius per prophetam: ponite inquit, sermones uestros in
auribus cordis uestri. hoc iter tam haeretici quam magistri eorum daemones impedire
festinant, et intexere retibus, ut in uia quae christus est, corruamus. sed si uenerit uir
ecclesiasticus et homo dei, et samson, qui interpretatur sol, leonem interficit, descendens que
in inferni lacum, qui aquas refrigerat, tempore niuis, tempestatis, et hiemis, suffocat leonem,
ut securo pede et tutis auribus dominum sequi et uerba eius audire ualeamus. audite et
contestamini in domo iacob, dicit dominus deus exercituum, quia in die cum uisitare coepero
praeuaricationes israel eum super, uisitabo et super altaria bethel; et amputabuntur cornua
altaris et cadent in terram; et percutiam domum hiemalem cum domo aestiua; et peribunt
domus eburneae: et dissipabuntur aedes multae, dicit dominus. lxx: sacerdotes, audite:
contestamini domum iacob, dicit dominus deus omnipotens, quia in die qua ulciscar
iniquitates israel super eum, ulciscar et super altaria bethel; et suffodientur cornua altaris et
cadent super terram. confundam et percutiam domum pinnatam super domum aestiuam, et
peribunt domus eburneae; et adicientur domus aliae multae, dicit dominus. quod in principio
capituli iuxta septuaginta positum est, sacerdotes, in hebraico non habetur, sed pro hoc uerbo
legitur ares, quod aquila interpretatus est grabatum; et puto septuaginta ipsum uerbum
posuisse hebraicum, quod quidam non intellegentes pro ares legerunt hiereis~g, id est,
sacerdotes. praecipit autem sermo propheticus ut primum audiant, deinde contestentur in
domo iacob, id est in decem tribubus quae dominus dixerit. cum coepero, inquit, uisitare
praeuaricationes, uel impietates domus israel, et eis reddere quae merentur, et captiuitatis
tempus aduenerit, tunc destruentur altaria bethel, ubi erant aurei uituli, et amputabuntur
cornua altaris, quod, ieroboam quoque manum extendente, diruptum est et ruent in terram,
assyrio uastante, confracta. et percutiam, inquit, domum hiemalem cum domo aestiua, quod
simpliciter iuxta litteram accipere possumus: tantarum eos fuisse opum, ut duplices haberent
domus, hiemales et aestiuas, quarum aliae uersae essent ad aquilonem, aliae ad austrum, ut
pro uarietate temporum, frigoris et caloris caeli que temperiem, prouiderent. possumus
domum hiemalem appellare regnum israel, in qua frigus erat religionis et cultus dei, uarii que
uentorum turbines, et saeua tempestas; et domum aestiuam, iudam et hierusalem, in qua erat
templum, et offerebantur holocausta mane et uesperi, et uigebat calor religionis. et peribunt,
ait, domus eburneae, quod et iuxta historiam stare potest. legimus enim achab regem israel
tantis fluxisse deliciis, ut domum sibi eburneam fecerit. pro eburneis, domos dentis, id est
elephantinas in hebraeo inuenimus. de quibus et in quadragesimo quarto psalmo scriptum est:
a domibus eburneis, ex quibus delectauerunt te filiae regum in honore tuo. quando uisitare
coeperit dominus praeuaricationes israel, qui prius deum mente cernebat, uisitabit et super
altaria bethel, non unum altare, quod habet ecclesia, sed altaria haereticorum plurima. tot
enim habent altaria, quot schismata. amputabit et cornua altaris, quod per superbiam unum
habere se iactant. cadent que eorum cornua, id est arrogantia, in terram, et percutiet domum
hiemalem eos haereticos qui laborant continentia et ieiuniis, xerophagiis et chameuniis, e
quibus tatianus est et manichaeus. et domum aestiuam, ut nicolaitas et eunomianos, et ueteris
haereseos nouos sectatores, qui propter uentris ingluuiem, omnem recipiunt uoluptatem. et
peribunt domus eburneae, quae artifici dente et rhetorici nitoris splendore compositae sunt. et
dissipabuntur aedes multae, quae in toto orbe dispersae sunt. una enim ueritate surgente,
multa mendacia destruentur. pro domo hiemali, oikon~g ton~g peripteron~g, septuaginta
transtulerunt, quod nos interpretati sumus, pinnatam, eo quod ostiola habeat per fenestras, et
quasi pinnas ad magnitudinem frigoris repellendam.
Liber 2
Prologus
legi in quadam controuersia: imbecillitas corporis animi quoque uires se cum trahit.
econtrario paulus apostolus: quando infirmor, inquit, tunc fortis sum, et: uirtus in infirmitate
perficitur. spiritus enim contra carnem, et caro contra spiritum; haec inuicem sibi aduersantur,
ne quae uolumus, illa faciamus. unde et in euangelio dicitur: spiritus promptus est, caro autem
infirma. senectus multa se cum et bona affert et mala. bona, quia nos ab impudentissimis
liberat dominis uoluptatibus, gulae imponit modum, libidinis frangit impetus, auget
sapientiam, dat maturiora consilia; et frigescente corpore, dormit cum perpetua uirgine
sunamite, luxuriam que contemnens cum berzellai, delegat eam adolescenti filio chamaam, et
non uult transire iordanem, atque in alienos fines de suis exire regionibus. quae autem
putantur senectutis mala, ista sunt: crebrae infirmitates, pituita molestissima, quam graecorum
alii koruzan~g, alii phlegma~g nuncupant, caligantes oculi, acescentes cibi, tremens interdum
manus, nudi gingiuis dentes, et inter cibos cadentes. ad haec torminibus et aculeis stomachi,
podagrae que et chiragrae doloribus saepe torquetur, ita ut ne stilum quidem aut calamum
tenere queat, ut suis pedibus non possit incedere magna que parte uitae uideatur esse truncata,
et multis membris praemortua. cum haec ita se habeant, in malorum comparatione tolerabilius
sustinebo morbos, dummodo una et grauissima domina libidine caream. patitur quidem et
senectus nonnumquam incentiua uitiorum, nullus que iuxta sanctum martyrem cyprianum, diu
tutus est periculo proximus. sed aliud est titillari, aliud obrui uoluptatibus. ibi cum apostolo
adolescentia loquitur, quae nouit uirentis corporis necessitates: non enim quod uolo bonum
hoc ago, sed quod nolo malum illud facio et: miser ego homo, quis me liberabit de corpore
mortis huius? hic autem raro inter emortuos cineres scintilla sublucens reuiuiscere nititur, et
tamen incendia non potest suscitare. quam ob rem, pammachi, cano iam me cum capite,
impetra mihi a domino ut comitem mihi merear habere sapientiam, de qua scriptum est: ama
illam, et seruabit te; honora illam et amplexabitur te, ut ipsa adiuuante et socia, coeptum in
amos opus expleam, secundus que liber principium sumat a uaccis basan, ut qui in osee
propheta de uaccis siue uitulis bethauen pleno sermone tractaui, nunc quoque de uaccis
pinguissimis possim disserere.
Caput 4
audite uerbum hoc, uaccae pingues, quae estis in monte samariae; quae calumniam facitis
egenis, et confringitis pauperes, quae dicitis dominis uestris: afferte et bibemus. iurauit
dominus deus in sancto suo, quia ecce dies uenient super uos, et leuabunt uos in contis, et
reliquias uestras in ollis feruentibus; et per aperturas exibitis altera contra alteram, et
proiciemini in armon, dicit dominus. lxx: audite uerbum istud, uaccae basanitidis, quae estis
in monte samariae, quae opprimitis pauperes, et conculcatis egenos, quae dicitis dominis
uestris: date nobis ut bibamus. iurat dominus per sanctos suos, quoniam ecce dies uenient
super uos, et tollent uos in armis; et eos qui uobis cum sunt in ollis negotiatores pestilentes, et
eiciemini nudae contra inuicem, et proiciemini super montem remmam, dicit dominus. pro
uaccis pinguibus, septuaginta posuerunt basanitidis. aquila et theodotio ipsum uerbum
hebraicum basan; nos symmachi interpretationem secuti, qui ait, hai~g boes~g eutrophoi~g,
id est boues saginatae, uaccas pingues interpretati sumus. loquitur autem ad principes israel et
optimates quosque decem tribuum, qui deliciis ac rapinis uacabant, ut audiant sermonem dei,
et non aratores boues, sed uaccas pingues de armento se esse nouerint, siue quae nutriantur in
pascuis basan, quae sunt loca herbarum fertilissima; ac per hoc significat eos, non
agriculturae, sed immolationi et esui praeparatos. uos uaccae pingues estis in monte samariae,
et humiles quosque confringitis, et dicitis dominis uestris, id est pastoribus, per quos reges
intellegimus: date nobis et bibemus, id est, iubete tantum et nos cuncta uastabimus. ex eo
autem quod posuit: date nobis et bibemus, et non dixit: date et comedemus, ebrietatem eorum
significat in uino atque luxuria, quae statum mentis euertunt. iurauit itaque dominus in sancto
suo, uel in semetipso, uel in filio, uel in templo, uel in omni qui sanctus est et appellatur
templum dei, quod aduentura sit dies non longe et post multa saecula, sed iam imminens: dies
captiuitatis et angustiae, in quo uaccae leuentur in contis, et reliquiae earum in ollis
feruentibus, pro quo et in hebraico et apud aquilam scriptum est in lebetibus pisciculorum.
pro contis quoque qui hebraice dicuntur sannoth, aquila interpretatus est clipeos, symmachus
et lxx, arma, solus theodotio dorata~g, quem nos secuti, contos uel hastas interpretati sumus.
hoc autem significat, quod capiantur in proelio, et portentur atque auferantur iure uictoriae,
seruans tamen coeptam uaccarum metaphoram, ut quas esse pingues dixerat uaccas, earum
carnes narret in contis uel scutis esse portandas. et sicut lebes feruentissimus minutos pisces
pariter inuoluit, ita et uaccas basan absque ullo ordine captiuitatis miseriis opprimendas. quod
que sequitur: et per aperturas exibitis altera contra alteram, sic explanari potest: aperta uobis
est captiuitatis uia, et cum lebetes uestri fuerint exusti, exibitis altera contra alteram;
secundum hebraeorum idioma, qui pro eo quod nos dicimus mutuo uel uicissim, mulierem et
mulierem, hoc est alteram contra alteram uocant. et proiciemini, inquit, in locis armeniae,
quae uocantur armona. denique symmachus interpretatus est: et proiciemini in armenia, pro
quibus septuaginta, montem remmam, aquila montem armona, theodotio montem mona,
quinta editio, montem excelsum, transtulerunt. uerbum autem domini quod uaccae basan
iubentur audire, secundum coeptam tropologiam, haereticis praecipit, qui uentri et gulae
seruientes, recte appellantur uaccae pinguissimae, siue uaccae ignominiosae; hoc enim
interpretatur basan, id est aischunê~g, quam si confusionem dicere uoluerimus, babylonem
magis quam basan interpretabimur. hae uaccae pingues, siue ignominiosae et aridae, nam
basan et hoc intellegitur, in monte samariae sunt, cui et in osee dicitur: aufer uitulum tuum,
samaria. et rursum in eodem: quia seducens erat uitulus tuus, samaria; et ideo in monte
samariae, quia semper eriguntur in superbiam, et sibi sublimia repromittunt. samaria quoque
custodia dicitur, non quo custodiant sermones domini, sed quia custodes praeceptorum eius
esse se iactent. quae calumniam faciunt egenis, et confringunt pauperes. egenum et pauperem
intellege ecclesiasticum uirum, qui ueritatis simplicitate contentus, haereticorum
supellectilem, et eloquentiae fulgorem argumentorum que diuitias non requirit. hae uaccae
dicunt dominis suis: afferte et bibemus. dominos earum uel principes peruersorum dogmatum
possumus appellare ut ualentinum, et marcionem, et arium, et eunomium, aut eos qui per
multiplices libros ab aliis male inuenta corroborant. istis dicunt uaccae basanitidis: afferte
nobis et bibemus. nisi enim illi dederint, isti quod deuorent non habent, immo quod bibant ut
inebrientur. ut autem sciamus aquas et pocula significare doctrinam, dominus loquitur ad
samaritanam: omnis qui bibit ex aqua hac, sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua quam ego
dabo ei, non sitiet in aeternum. ergo qui de samaritanae, id est haereticorum aquis biberit,
semper sitiet et ardorem siccarum faucium refrigerare non poterit, esaia de hoc eodem
conclamante: sicut somniat qui sitit quasi bibat, et cum surrexerit, adhuc sitit, anima autem
eius frustra sperauit; sic erunt omnes gentes quae pugnant contra hierusalem. uere enim qui de
haereticorum aquis biberit, et pugnauerit contra hierusalem ecclesiam dei, in somnis bibit, et
anima eius uanis imaginibus illuditur. cum que se aestimauerit satiatum, tunc sitiendi habebit
principium. unde et ad ecclesiasticum uirum dicitur: bibe aquas de uasis tuis, et de puteorum
fontibus aquas tuas, et sint tibi soli. et iurat dominus deus tuus in sancto suo contra uaccas
saginae et dapibus seruientes, siue iurat in sanctis suis, quod uenient dies super eas, dies
iudicii atque poenarum; ut portantes eas in armis suis, et eos qui cum illis sunt, mittant in
lebetes, siue portent; et uel ipsae uaccae sint negotiatores pestilentes, uel illi qui ueniunt ut
portent eas, et eiciantur nudae inuicem se uidentes, proiciantur que super montem remmam,
dicit dominus deus. debemus enim et iuxta lxx dicere, ne frustra eos proposuisse uideamur.
quando uenerit contra haereticos dies iudicii atque uindictae, tunc auferentur in armis, hoc est
cum armis suis, quibus aduersus ecclesiam dimicauerant, uel uicti armatura dei, et ab illius
pugnatoribus superati, mittentur in lebetes, ut exurantur et excoquantur qui fuerunt prius
negotiatores pestilentes, ad hoc enim negotiabantur, ut morti traderent quos deceperant. isti
sunt de quibus dicitur: filii heli, filii pestilentiae, qui in cathedra pestilentium sederunt. cum
que excocti fuerint et exusti, egredientur nudi, nihil eorum habentes, quae sibi antea
praesumebant. et uidebunt ignominiam suam, et proicientur super montem remmam, qui
interpretatur sublimitas, ut in sua superbia conterantur. quidam remmam, uisionem alicuius,
id est horasin~g tinos~g, interpretantur. non enim omnia uidere poterant, sed sibi partis
alicuius scientiam promittebant, ut proiciantur, in eo quod se scire credebant. possumus iuxta
litteram, quando uenerint dies captiuitatis super uaccas samariae, intellegere quod superent
eas in praelio, et opprimant armis suis, et in congressione superatas compellant ad urbes
munitas, quae comparentur ollis feruentibus, ut quomodo hierusalem habens clausos populos
et obsessos, assimilatur ollae feruenti et plenae carnium, sic et urbes samariae ollis
feruentibus comparentur, quae fame et pestilentia clausos populos exire compellant, et ire in
captiuitatem mutuo se uidentes, et transferri in armon montes armeniae, qui medis persis que
confines sunt. uenite ad bethel, et impie agite, ad galgalam, et multiplicate praeuaricationem;
et afferte mane uictimas uestras, tribus diebus decimas uestras. et sacrificate de fermentato
laudem, et uocate uoluntarias oblationes, et annuntiate. sic enim uoluistis, filii israel, dicit
dominus deus. unde et ego dedi uobis stuporem dentium in cunctis urbibus uestris, et
indigentiam panum in omnibus locis uestris; et non estis reuersi ad me, dicit dominus. lxx:
introistis in bethel, et inique egistis; in galgala multiplicastis impie agere, et intulistis mane
hostias uestras, in die tertio decimas uestras. et legerunt foris legem et inuocauerunt
confessiones. annuntiate quia haec dilexerunt filii israel, dicit dominus deus. et ego dabo
uobis stuporem dentium in cunctis urbibus uestris, et indigentiam panum in omnibus locis
uestris; et non estis reuersi ad me dicit dominus. primum historiae fundamenta iaciamus: o
israel miserabilis iam tibi uicina captiuitas, iam assyrius instat exercitus; fac quod libet, age
impie; cum idolis libere fornicare, ut quanto tu fueris impudentior, tanto mea super tormentis
tuis iustior uideatur sententia. uenite, inquit, in bethel, in qua aureum posuistis uitulum, et
impie agite in deum. uenite ad galgalam locum idololatriae, de qua per osee locutus sum:
omnis malitia eorum in galgalis. et rursum in eodem: frustra erant in galgala bobus
immolantes. cum que ueneritis ad galgalam: multiplicate praeuaricationem. quicquid enim ibi
egeritis, praeuaricatio contra deum est, cui idola praetulistis. et afferte mane uictimas uestras,
ne in scelere sit ulla dilatio. tribus diebus decimas uestras, siue, ut interpretatur symmachus,
tertia die decimas uestras. cuius loci haec nobis uidetur explanatio: in leuitico lege
praeceptum est, ne quaedam hostiae in diem alterum reseruentur, et ne aliae in diem tertium
remaneant, quod si remanserint, immundae sint. est igitur sensus: immundas cotidie uictimas
caedite, et contaminata offerte sacrificia, et sacrificate de fermentato laudem, quod iuxta
praecepta moysi deo penitus non offertur. pro laude eucharistian~g, id est, gratiarum
actionem interpretatus est aquila, quae hebraice dicitur thoda. et uocate, inquit, uoluntarias
oblationes, quas hebraei appellant nadaboth, id est spontaneas. ultroneum autem sacrificium
ad laetitiam pertinet, quod latine epulum possumus appellare. cum que hoc feceritis,
impietatem uestram omnibus nuntiate, ut non solum fecisse, sed et alios docuisse uideamini.
haec autem praecipio, et imperatiuo modo loquor, ut uestrae satisfaciam uoluntati, quia sic
egistis et sic uoluistis, filii israel, dicit dominus deus. quapropter et ego dedi uobis stuporem
dentium ut lxx transtulerunt, quos in hoc loco propter simplicitatem uerbi secuti sumus, siue
munditiam dentium, ut interpretati sunt aquila et symmachus, ut per mundos dentes, famis
magnitudinem demonstrarent. et feci indigentiam panum, non in una urbe, sed in cunctis
urbibus uestris, nec in uno loco, sed in omnibus locis uestris. cum que hoc fecerim, non
puniens, sed occasionem tribuens paenitentiae, nec sic quidem reuersi estis ad me, dicit
dominus. haec iuxta hebraicum diximus, transeamus ad lxx interpretes, et quid nobis iuxta
anagogen uideatur in singulis, breuiter disseramus; neque enim si in utraque editione
utrumque dicere uoluerimus, librorum patitur magnitudo. ingressi estis in bethel, id est, in
domum dei, quod sentitur ecclesia, et impie egistis in dominum, illius praecepta calcantes. in
galgala autem, quod interpretatur reuelatio, siue uolutabrum, impietates multiplicastis,
sanctarum uobis scripturarum scientiam uindicantes, et dum erigimini in superbiam, estis in
ceni ultima deuoluti. intulistis quoque mane hostias uestras, die tertia decimas uestras
transfigurati in angelum lucis, et triplicem intellegentiam scripturarum, - de qua nobis
praeceptum est, ut describamus eam tripliciter in cordibus nostris - in unius diei sententiam
coarctantes. debemus enim scripturam sanctam, primum secundum litteram intellegere,
facientes in ethica quaecumque praecepta sunt. secundo iuxta allegoriam, id est,
intellegentiam spiritalem. tertio secundum futurorum beatitudinem. uos autem primam,
inquit, et secundam contemnentes diem, spiritalia uobis quaedam figmenta componitis sine
fundamento, parietibus tectum desuper imponentes. nec hoc sunt haeretici, de quibus et ad
quos dicitur, impietatis fine contenti, sed legerunt foris legem dei de ecclesia recedentes, et
singulis dogmatibus suis, quae peruerso corde simulauerunt, confessiones et testimonia
sociare conati sunt; siue sacrificauerunt de fermentato, super quo in euangelio dicitur: cauete
uobis a fermento, id est doctrina pharisaeorum. et haec fecerunt non errore, sed studio; non
fortuita uoluntate, sed maiorum caritate plenissima. unde ultionem super his dominus
comminatur: dabo, inquiens, uobis stuporem dentium qui graece gomphiasmos~g dicitur. si
quis enim secundum hiezechiel, uuam acerbam comederit, stupebunt dentes eius, ut non bene
scripturarum sanctarum testimoniis abutentes, comedentes que ea immatura et absque sua
dulcedine, perdant robur dentium, ne possint dura commolere et in aluum toto corpori
profutura transmittere. hanc stuporem dentium ciborum que penuriam dabo et in cunctis
urbibus, atque in omnibus locis uestris ut patiamini famem sermonis dei, et eius panis qui de
caelo descendit, et de quo in psalmis scribitur: panem angelorum manducauit homo. quae
uniuersa feci, non ob crudelitatem et saeuitiam, ut haeretici calumniantur, truculentiam tristis
iudicis, sed ut conuerteremini ad me, iuxta illud quod scriptum est: frustra percussi filios
uestros, disciplinam non recepistis. ego quoque prohibui a uobis imbrem, cum adhuc tres
menses superessent usque ad messem. et plui super ciuitatem unam et super ciuitatem alteram
non plui. pars una compluta est et pars una, super quam non plui, aruit. et uenerunt duae et
tres ciuitates ad ciuitatem unam, ut biberent aquam et non sunt satiatae; et non redistis ad me,
dicit dominus. lxx: et ego repressi a uobis pluuiam ante tres menses uindemiae; et pluam
super ciuitatem unam et super ciuitatem unam non pluam. pars una irrigabitur et pars super
quam non pluero, arefiet. et congregabuntur duae et tres ciuitates in ciuitatem unam, ut bibant
aquam, et non satiabuntur; et non estis reuersi ad me, dicit dominus. non solum stuporem dedi
dentium in cunctis urbibus uestris, et indigentiam panum in omnibus locis uestris, sed
prohibui a uobis imbrem, cum adhuc superessent tres menses usque ad messem, quae
appellatur pluuia serotina, et agris palaestinae aruis que sitientibus uel maxime necessaria est
ut quando herba turgeret in messem et triticum parturiret, nimia siccitate marcesceret.
significat autem uernum tempus extremi mensis aprilis, a quo usque ad messem frumenti, tres
menses supersunt: maius, iunius, iulius. pro messe, suo more lxx uindemiam transtulerunt,
quod si recipimus, omnino iuxta omnes orientis regiones et insolitum et impossibile est.
numquam enim in fine mensis iunii, siue in mense iulio, in his prouinciis, maxime que in
iudaea, pluuias uidimus. denique in regum libris pro signo magno atque portento diebus
aetatis et messis, orante samuele, pluuiae concitatae sunt. et superfluum erat nunc comminari
mensis iulii siccitatem, in quo numquam pluuias dederat. prohibuit autem imbrem, ut non
solum indigentiam panum, sed et sitis ardorem et bibendi penuriam sustinerent. in his enim
locis in quibus nunc degimus, praeter paruos fontes, omnes cisternarum aquae sunt, et si
imbrem diuina ira suspenderit, maius sitis quam famis periculum est, quod et in diebus heliae
prophetae tribus annis et sex mensibus factum scriptura commemorat. et ne forsitan putarent
hoc lege naturae, et astrorum cursu, ac uarietate temporum urbibus et populis accidisse, super
unam urbem et agros eius pluere se dicit, et ab altera imbrem suspendere, ut duae et tres
ciuitates pergant ad aliam ciuitatem, et tamen non satientur aquarum potibus. cum que haec
fecerit, non in poenam, sed in medicinam, increpat in scelere permanentes, et nec sic quidem
ad me redistis, dicit dominus. prohibet quoque siue reprimit dominus ab haereticis pluuias
spiritales, et omnem rorem diuinae sapientiae, et mandat nubibus suis, ne pluant super eos
imbrem ante tres menses messis, siue uindemiae, ut ad fructum mysterii trinitatis peruenire
non possint. et quomodo sol iste, quem cernimus, annuum cursum suum, donec ad pristinam
metam redeat, duodecim explet mensibus, qui singuli tricenis uoluuntur diebus; et luna quae
hebraice iare, graece mênê~g dicitur, iuxta utramque linguam ex suo nomine mensibus
nomen dedit, et solis illustratur radiis ab ea parte qua ei uicina est, uel plus minus pro
uarietate temporum lumen accipiens, sic et ecclesia, ueri solis splendore decorata, duodecim
implet apostolorum numerum. unde et duodecim in israel appellantur tribus, et in
testimonium aeternae memoriae, de iordanis alueo duodecim lapides auferuntur, ut ponantur
in loco secundae circumcisionis. pluit autem dominus super unam ciuitatem uerae
confessionis ecclesiam, et super alteram non pluit, quae in haereticorum conciliabulis est.
cum que illa imbrem recipiat sempiternum, ista iugi ariditate siccatur, ut qui sitiunt, coacti
penuria, ueniant ad domini ciuitatem, de qua egreditur fons largissimus, qui irrigat torrentem
spinarum. iste est autem fons qui dicit per hieremiam: me dereliquerunt fontem aquae uiuae,
et foderunt sibi lacus contritos, qui aquas continere non possunt. hic fons de uno fonte
procedens, triplici unione decurrit, quos fontes patris et filii et spiritus sancti in cerui sitientis
modum psalmista suspirat, dicens: sicut ceruus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat
anima mea ad te, deus. cum que duae et tres ciuitates ad unam perrexerint ciuitatem, in qua
aquae sunt abundantes, spei, fidei et caritatis, non satiabuntur, quia ad diuinam gratiam
requirendam, non uoluntate, sed necessitate uenerunt. percussi uos in uento urente, et in
aurugine. multitudinem hortorum uestrorum, et uinearum uestrarum, oliueta uestra et ficeta
uestra comedit eruca, et non redistis ad me, dicit dominus. lxx: percussi uos in ardore et in
aurugine. multiplicastis hortos uestros uineas uestras, et ficus uestras, et oliueta uestra
comedit eruca, et ne sic quidem conuersi estis ad me, dicit dominus. non solum priora feci, ut
uos corrigerem, sed quicquid superfuit siccitati, uento urente percussi et aurugine. pro uento
urente, anemophthorian~g aquila et symmachus et theodotio interpretati sunt. septuaginta
purôsin~g, quam nos combustionem possumus dicere. auruginem autem omnes ikteron~g
similiter transtulerunt, absque theodotione, qui solus ôchriasin~g, quae pallorem significat
interpretatus est. cum que aduersum iram domini multiplicarent hortos et uineas et ficeta et
oliueta, omnia eruca consumpsit, de qua in ioel plenius dicitur. et ne plagis quidem ac
malorum pondere ad dominum uenire uoluerunt. quo dicto, confundantur haeretici, qui
disciplinam creatoris, et, ut ita dicam, medicinam, crudelitatem interpretantur. percutit autem
spiritaliter haereticos dominus exustione ea de qua paulus apostolus: melius est, inquit,
nubere, quam uri. et princeps apostolorum: carissimi, nolite peregrinari in ardore, qui ad
tentationem uobis accidit. et aurugine quae felle diffuso, ruborem sanguinis in pallorem
commutat, et nihil in corpore sani esse permittit, intantum ut etiam mella dulcissima amara
uideantur. et qui dudum audiebant in ecclesia: gustate et uidete quoniam suauis est dominus,
ipsi que dicebant: quam dulcia gutturi meo eloquia tua super mel ori meo. uocentur
parapikrainontes~g, et aquae eorum ac pluuiae non stillent dulcedinem nec sint de
repromissionis terra, quam legimus lacte et melle manantem, sed appellentur mara, id est,
amaritudo. isti multiplicauerunt sibi hortos, in quos ne sua uinea mutaretur, naboth
occumbere uoluit. qui enim infirmus est, olera manducet. et quia semper haeretici tumentes
superbia, et incidentes in iudicium diaboli sibi magna promittunt, et bonorum fingunt
imagines, ut melli uenena commisceant, etiam uineas et oliueta et ficeta habere se iactant, sed
uinea eorum uinea sodomorum est; oliueta eorum non sunt de bonis oliuis, sed oleastris, quos
apostolus radicibus bonarum oliuarum praecipit inserendos. ficeta quoque talia habent, quae
calathum pessimarum impleant ficorum, quas hieremias prae amaritudine comedi non posse
testatur. ad quae cum dominus uenerit, aeterna eis ariditate maledicit, ut numquam afferant
fructus, ne uirore foliorum decipiant transeuntes. et ut intellegamus hortos haereticorum et
uineas et oliueta et ficeta ad malam partem referri, singulis sermonibus addidit uestra, ut non
dei, sed haereticorum ea esse monstraret. hortos uestros, uineas uestras, oliueta uestra et ficeta
uestra, quae omnia eruca populata est, extremum poenarum omnium; quae non auolat ut
locusta, et huc illuc discurrens semesa dimittit, sed permanet perituris frugibus et tardo lapsu
pigris que morsibus uniuersa consumit. cum que haec passi sunt, nec sic quidem ad dominum
redire uoluerunt. misi in uos mortem in uia aegypti, percussi in gladio iuuenes uestros usque
ad captiuitatem equorum uestrorum. et ascendere feci putredinem castrorum uestrorum in
nares uestras, et non redistis ad me, dicit dominus. lxx: emisi in uos mortem in uia aegypti, et
occidi in gladio iuuenes uestros cum captiuitate equorum uestrorum. et eduxi in igne castra
uestra in ira mea, et ne sic quidem reuersi estis ad me, dicit dominus. per omnia flagella et
tormenta eruditur israel, unde et eo tempore quo ab aegyptiis auxilia postulabant, mittitur in
eos mors, et percutiuntur in gladio iuuenes eorum, et equos quos sibi contra dei praeceptum
multiplicauerant, captiuitas saeua concludit, ut putredo castrorum et fetor morientis exercitus,
uiuentium nares impleat. cum que et haec fecerit, ut corriperet delinquentes, et emendaret
errantes, nec sic quidem redierunt ad eum, dicit dominus. qui non solum illo tempore, sed
cotidie mittit mortem in uia aegypti, ut qui aegyptiam triuerit semitam, audiat moriens
docentem apostolum: quod enim mortuus sum, peccato mortuus sum; quod autem uiuo, uiuo
deo. et in alio loco: si mortui sumus cum christo, simul etiam uiuemus cum eo. et iterum:
semper mortificationem iesu in corpore meo porto. et rursum: uiuo autem iam non ego, sed
uiuit in me christus. hac morte uiuificare nos uult dominus, ut morientes peccato, uiuamus
deo. morimur autem peccato, quando mortificamus membra nostra super terram,
fornicationem, immunditiam, luxuriam, idololatriam et reliqua. legimus in esaia, dumtaxat
iuxta septuaginta interpretes - alioquin in hebraico aliter continetur -: misi mortem in iacob, et
uenit super israel. iacob, uocabulum nascentis est corporis; israel, nomen benedictionis. quia
enim tota nocte luctauit et uicit in certamine, et oriente lucifero dicere potuit cum apostolo:
nox praecessit, dies appropinquauit, propterea israel, uidentis deum, sortitus est nomen.
mittitur ergo primum mors in iacob, ut mortificemus membra nostra super terram, et per
mortificationem membrorum corporalium, ueniamus ad mortem israelis, ut omnia in nobis
perturbationum incentiua moriantur. percutit deus quicquid robustum in malis est, et peruersa
erigitur iuuentute, ne ad senectutem usque perueniat, equos que tradit captiuitati, ne per
praecipitia labantur inferni; et ascendere facit putredinem castrorum in nares eorum, ut sua
peccata cognoscant, et putere sentiant, dicant que cum dauid: putruerunt et corruptae sunt
cicatrices meae a facie insipientiae meae. cum que haec sanantis uoto fecerit, nec sic quidem
reuersi sunt ad eum, dicit dominus. subuerti uos sicut subuertit deus sodomam et gomorrham,
et facti estis sicut torris raptus de incendio, et non redistis ad me, dicit dominus. lxx; subuerti
uos sicut subuertit deus sodomam et gomorrham, et facti estis sicut torris erutus de igne, et ne
sic quidem conuersi estis ad me, dicit dominus. extrema medicina est, et decem tribuum, et
haereticorum, et omnium peccatorum, ut postquam mortem miserit in uia aegypti, et
percusserit iuuenes eorum gladio, equos que consumpserit, et ascendere fecerit putredinem
castrorum in nares eorum, et nec sic quidem ad eum reuersi fuerint, subuertat eos sicut
subuertit deus sodomam et gomorrham; et cum subuersi fuerint, ob similitudinem criminum
sodomae et gomorrhae, pessima que in eis aedificia diuinus ignis exusserit, ipsi liberentur
quasi torris raptus de incendio. et quomodo lot, sodoma pereunte, seruatus est, amittens
substantiam et partem corporis sui, quam intellegimus uxorem, sic isti omnes sodomorum
diuitias amittentes euadant nudi, iuxta illud quod in apostolo legimus: si cuius opus manserit
quod superaedificauit, mercedem accipiet; si cuius autem opus arserit, detrimentum patietur,
ipse autem saluus erit, sic tamen quasi per ignem. qui ergo saluatur per ignem, quasi torris de
incendio rapitur. et ad istiusmodi homines, quos in euangelio saluator arguens loquebatur: si
filii essetis abraham, opera abraham faceretis. ioannes baptista dicit: progenies uiperarum,
quis demonstrauit uobis fugere a uentura ira? facite ergo fructum dignum paenitentiae, et ne
uelitis dicere intra uos patrem habemus abraham. dico enim uobis, quoniam potest deus de
lapidibus istis suscitare filios abraham? igitur et israel et cuncti haeretici, quia habebant opera
sodomae et gomorrhae, subuertuntur ut sodoma et gomorrha, ut quasi torris raptus de
incendio liberentur. et hoc est quod in propheta legimus: restituetur sodoma in antiquum, ut
qui suo uitio sodomitis est, postquam in eo sodomae opera arserint, in antiquum restituatur
statum. quapropter haec faciam tibi, israel; postquam autem haec fecero tibi, praeparare in
occursum dei tui, israel; quia ecce formans montes, et creans uentum, et annuntians homini
eloquium suum, faciens matutinam nebulam, et gradiens super excelsa terrae dominus deus
exercituum nomen eius. lxx: propterea sic faciam tibi, israel; uerumtamen quia sic faciam
tibi, praeparare ut inuoces deum tuum, israel. quia ecce firmans tonitruum, et creans spiritum,
et annuntians in homines christum suum faciens mane, et nebulam, et ascendens super
excelsa terrae dominus deus omnipotens nomen eius. pro eo quod nos interpretati sumus,
postquam, in hebraico scriptum est eceb, et aquila interpretatus est husteron~g, id est postea,
et theodotio nouissime, et septuaginta uerumtamen; in hebraico sic legi potest: quapropter
haec faciam tibi, israel, postea, id est multo post tempore, et in nouissimis saeculis, ut rursum
ab alio principio uersus incipiat: cum que hoc facturus sim tibi, praeparare in occursum dei
tui, israel. rursum que in eo loco ubi septuaginta transtulerunt: praeparare ut inuoces deum
tuum, et nos iuxta theodotionem posuimus: praeparare in occursum dei tui, symmachus et
quinta editio transtulerunt: praeparare ut aduerseris deo tuo, quod hebraice dicitur, hechin
lacerath eloiah. pro montibus quoque qui hebraice dicuntur arim, soli septuaginta brontên~g,
id est, tonitrum uerterunt. cur autem illi spiritum, et nos dixerimus uentum, qui hebraice
uocatur rua, causa manifesta est, quia hoc uerbo et uentus et spiritus appellatur. quod que
sequitur: annuntians homini eloquium suum, cunctis ita ut nos uertimus interpretantibus, soli
septuaginta transtulerunt: annuntians in homines christum suum, uerbi similitudine et
ambiguitate decepti. si enim legamus christum suum quod hebraice dicitur messio, scribitur
per has litteras mem, sin, iod, heth, et uau, quod lxx putauerunt. sin autem ut in hebraeo est,
iuxta aquilam tên~g homilian~g autou~g, iuxta symmachum to~g phônêma~g autou~g, iuxta
theodotionem, ton~g logon~g autou~g, iuxta quintam editionem tên~g adoleschian~g
autou~g, quae omnia interpretantur; quod sit eloquium eius, his litteris scribetur, mem, he,
quod dicitur ma, hoc est quod, uel quid. deinde sin, iod, heth, quod legimus sia, id est
eloquium. o autem quod scribitur per solam litteram uau, autou~g, id est eius, significat,
simul que commixtum legitur masio, a superiori uerbo he secundam litteram plus habens. de
uarietate interpretationis diximus, quae molesta erit neglegentibus, studiosis grata, nunc ad
sensum eorum quae scripta sunt, transeamus. dedi stuporem dentibus uestris, et non redistis
ad me, dicit dominus. prohibui a uobis imbrem, et plui super ciuitatem unam, et super alteram
non plui, et uenerunt duae et tres ciuitates ad unam ut biberent aquam, et non sunt satiatae, et
nec sic redistis ad me, dicit dominus. percussi uos in uento urente, et in aurugine hortos
uestros et uineas et oliueta atque ficeta, et non redistis ad me, dicit dominus. misi in uos
mortem in uia aegypti, et percussi in gladio iuuenes uestros, et ascendere feci putredinem
castrorum uestrorum in nares uestras, et non redistis ad me, dicit dominus. subuerti uos sicut
subuertit dominus sodomam et gomorrham, et facti estis quasi torris raptus de incendio, et
non redistis ad me, dicit dominus. idcirco haec faciam tibi, o israel, ut qui praeterita
contempsisti, saltim ad ea quae illaturus sum, corrigaris. cum que dixerit, haec faciam tibi,
quid facturus sit tacet, ut dum ad singula poenarum genera israel pendet incertus - quae ideo
terribiliora sunt, quia omnia suspicantur -, agat paenitentiam, ne deus inferat quae minatur.
postquam autem fecero tibi quae me facturum esse contestor, praeparare ad inuocandum
dominum deum tuum. omnis enim qui inuocauerit nomen domini, saluus erit, siue praeparare
in occursum dei tui, ut uenientem ad te dominum, tota auiditate suscipias. iste est qui firmat
tonitruum, siue montes confirmat, ad cuius uocem caelorum cardines et terrae fundamenta
quatiuntur. iste qui creat spiritum, quem in hoc loco non spiritum sanctum, ut haeretici
suspicantur, sed uentum intellegimus, siue spiritum hominis, quia nemo scit quae sunt in
homine, nisi spiritus qui est in eo; et ipse spiritus interpellat pro nobis gemitibus
ineffabilibus. uel certe spiritum, animam debemus accipere, secundum illud quod scriptum
est: auferes spiritum eorum, et deficient, et in puluerem suum reuertentur. et: pater, in manus
tuas commendo spiritum meum, et hoc dicens exspirauit. cum que creauerit spiritum,
annuntiat hominibus eloquium suum, siue annuntiat homini eloquium eius, qui cogitationum
secreta cognoscit; et quid latens animus tacito sensu tractet, intellegit, iuxta illud quod in
hieremia secundum hebraicum legimus: prauum est cor omnium et inscrutabile, quis
cognoscet illud? ego dominus scrutans cor, et probans renes. quod et in centesimo tricesimo
octauo psalmo scriptura testatur: imperfectum meum uiderunt oculi tui. et est sensus:
antequam conderer, priusquam deformarer in membra, dum adhuc in semine continerer,
uiderunt me oculi tui. et hieremias audit a domino: priusquam te formarem in utero, noui te;
et antequam exires de uulua, sanctificaui te, et prophetam in gentibus posui te. et euangelista:
uidens autem iesus cogitationes eorum. sin autem legerimus: annuntians homini eloquium
suum, iuxta superius dictum accipiendum, in quo ait: non faciet dominus deus uerbum, nisi
reuelauerit secretum suum seruis suis prophetis. qui autem annuntiat cogitationes hominis, et
eloquium eius, siue suum, ipse est qui facit auroram et diluculum, et complet nubibus omnia,
et graditur super excelsa terrarum, cuius nomen est dominus deus omnipotens, pro quo in
septuaginta legitur: et annuntians in homines christum suum, sub qua occasione haeretici,
spiritum sanctum creatum uolunt ordine sequente: creans spiritum, et annuntians in homines
christum suum, ut ille creatus sit, hic annuntietur in populis. quibus respondebimus iuxta
sensum eorum, et uulgatam editionem: qui creator est omnium, et firmat tonitruum, siue
fingit montes, consequenter educit uentos de thesauris suis, et quasi uniuersitatis conditor,
filium suum christum hominibus repromittit. postquam autem christus fuerit nuntiatus, tunc
nobis ueritatis lumen aperitur, non ad perfectum, quia nunc ex parte uidemus, et ex parte
cognoscimus, et per speculum et imaginem ea quae uentura sunt, contemplamur. unde
sequitur: faciens mane et nebulam, et ascendens super excelsa terrae. excelsus enim in
excelsis est dominus, et non habitat in humilibus, qui excelsus est, sed creator montium
ascendit in montes, in his qui municipatum habent in caelestibus, et in carne ambulantes non
uiuunt secundum carnem, sed secundum spiritum. quod si iuxta symmachum et aquilam
legerimus: haec faciam tibi, israel, postea, et cum haec fecero tibi praeparare aduersanti deo
tuo israel, sic intellegendum est: feci ut te corrigerem, quae praeteritus sermo describit, et
quia noluisti reuerti ad me, faciam tibi, quae meo continentur arcano. occidisti seruos, quos
ad te miseram; mittam nouissime filium meum, tu autem iuxta consuetudinem tuam, qua
semper uoluntati dei restitisti, praepara te ut contradicas et aduerseris deo tuo. iuxta illud
quod scriptum est: ecce hic positus est in ruinam, et in resurrectionem multorum, et in signum
cui contradicetur. et hoc dicit, non quo praecipiat quid facere debeat, sed ante praedicit quid
sponte facturus sit, quasi increpans et arguens, ut saltim correptus non faciat quod praedictum
est.
Caput 5
audite uerbum istud, quod ego leuo super uos planctum. domus israel cecidit non adiciet ut
resurgat. uirgo israel proiecta est in terram suam, non est qui suscitet eam. lxx: audite uerbum
istud, quod ego assumam super uos planctum. domus israel cecidit, non adiciet amplius ut
resurgat. uirgo israel proiecta est super terram suam, non est qui suscitet eam. quantum ad
ordinem litterae pertinet et coeptam historiae ueritatem, decem tribus, quae appellantur israel,
ductae in captiuitatem, nequaquam in terram suam postea sunt reuersae. uirgo autem
appellatur populus israel, non quia in uirginitatis permanserit puritate, sed quia quondam
instar uirginis sit domino copulatus. unde et planctum super eum propheta iubetur assumere,
quod nequaquam in antiquum restituatur gradum. quantum uero ad intellegentiam spiritalem,
planctum super omnem israel, qui deum mente cernebat, et postea ei seruire desiuit, assumit
propheta, secundum illud quod hiezechieli praecipitur, ut deuoret librum, in quo et intus et
foris scriptum erat lamentatio, et carmen, et uae. intus intellege salomonis canticum sequens,
qui ait: introduxit me rex in cubiculum suum. et quadragesimum quartum psalmum, in quo
scriptum est: omnis gloria eius filiae regis intrinsecus. foris autem est quicquid in littera
legitur, et uidetur in cortice, et in medulla spiritus non tenetur. itaque et iuxta litteram et iuxta
tropologiam, in omnibus prophetarum libris scriptus est planctus super eos qui post peccata
agunt paenitentiam. carmen super illos qui nulla peccatorum sorde maculati, cantico et laude
sunt digni: uae super eos qui non agunt paenitentiam, sed iuxta duritiam cordis sui
thesaurizant sibi iram in die irae. si autem, ut diximus, planctus est super eos, qui agunt
paenitentiam, et paenitentia reddit uulneris sanitatem, quomodo iuxta septuaginta dicitur:
domus israel cecidit, amplius non resurget. uirgo israel errauit in terra sua, non est qui suscitet
eam? quod sic solui potest: postquam domus israel sua uoluntate corruerit, nequaquam
pristinam recipiet dignitatem postquam uirgo israel errauerit in terra sua, ultra inuenire non
poterit suscitantem. et considera uerborum proprietates. qui domus est, et numeratur in turba,
cadere dicitur. qui autem de numero uirginum, si errauerit, ob leue quoque peccatum non
poterit suscitari, non quo non suscitetur, sed nequaquam suscitetur uirgo israel, et nequaquam
resurget dominus israel. non est enim eadem gloria eius qui semper secutus est dominum, et
eius qui aberrauerit a grege, et postea boni pastoris humeris reportatus est. unde et per alium
prophetam dominus ait: malo paenitentiam peccatoris, quam mortem. paenitentia non
sanctitati purissimae et ecclesiae christi, - quae non habet rugam neque maculam -, sed morti
et inferis comparata fit melior. haec dicimus, non quo iuxta nouatum tollamus spem
paenitentiae, sed quo timidiores faciamus eos, et idcirco sollicitos, qui aperta ianua
paenitentiae, dum sperant futura, perdunt praesentia, et qui absque uulnere poterant
permanere, incauti uulnus accipiunt, ut postea dolore crucientur. multae mansiones sunt apud
patrem meum, et stella a stella differt in claritate, ita et resurrectio mortuorum, sanctis
splendentibus sicut sol et luna, uesper et lucifer. qui autem post peccatum egerint
paenitentiam, pro diuersitate meritorum stellis aliis aequabuntur. quia haec dicit dominus
deus: urbs de qua egrediebantur mille, relinquetur in ea centum, et de qua egrediebantur
centum, relinquentur in ea decem in domo israel. lxx similiter. causas quibus domus israel
corruens non resurgat, et uirgo israel errans, uel proiecta in terram, non habeat suscitantem,
reddit sermo diuinus. urbs, inquiens, de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea centum, et
de qua egrediebantur centum, relinquentur in ea decem in domo israel; ut ubi quondam fuerat
multitudo, propter nimiam uastitatem, uix decima pars remaneat. et ne omnino haerentes
litterae, sacramenta numerorum relinquamus intacta, septenarium numerum esse sanctum,
etiam sabbatum probat, in quo requieuit deus ab omnibus operibus suis. et iubet ne quid in eo
operis seruilis fiat, nisi ea tantum quae ad animam pertinent, et ne in eo onera portemus. unde
et in solitudine qui die sabbati ligna collegerat, quae arsura sunt, sententia domini
condemnatur. et septem hebdomades complent numerum sanctae pentecostes, et iubilaeus
annus remissionis tubarum que clangentium hoc numero texitur. in septimo quoque mense
figuntur tabernacula, et hebraeus, cum sex annis seruierit, anno septimo liberatur. nouit et hoc
saecularis philosophia, et medicorum libri, quorum galenus disertissimus atque doctissimus
scripsit ternos libros, kriseôn~g kai~g tôn~g kritikôn~g hêmerôn~g, in quibus septenarii
numeri ostendens potentiam, ardentissimas febres septimo dicit solui die; aut si tanta humoris
noxii et pituitae fuerit magnitudo, ut primae hebdomadis nequaquam feruore consumpta sit,
secundae hebdomadis ultimus exspectatur dies, id est quartus decimus. quod si hunc, ut iuxta
hippocratem loquar, nosos~g uicerit, transeunt ad uicesimam primam diem, hoc est ad finem
tertiae hebdomadis, ita ab initio mundi diebus conditis, ut omnes labores et molestiae septimo
numero conquiescant. denique et captiuitas populi israel templi que subuersio, septuagesimo
anno desolationis impleta est, et septem astra iuxta numerum dierum dicuntur errantia. de
cuius numeri sacramentis in scipionis somnio plenius narrat tullius; et obscurissimus platonis
timaeus liber est, qui ne ciceronis quidem aureo ore fit planior. sicut igitur septenarius
numerus habet sacramentum suum, sic sanctificatus atque perfectus, et ut ita dicam, uerus est
numerus, qui unione retinetur, et unius dei maiestate concluditur. unde dicit filius: ego in
patre, et pater in me, uolens que omnes unum esse cum patre, loquitur ad eum: pater, da, ut
sicut ego et tu unum sumus, sic et isti in nobis unum sint. prima ergo beatitudo est esse in
primo numero, qui unus et uerus est, secunda in secundo, id est in decade, tertia in tertio, id
est in hecatontade. sicut enim decas decima unione completur, sic hecatontas ex decem
decadibus struitur. quartus numerus, qui millenario continetur, de decem constat
hecatontadibus. cum igitur quis egerit paenitentiam, de millenario et quarto numero uix
reuertitur ad centenarium et tertium numerum. rursum qui in centenario est, uix redit ad
secundum primae decadis numerum, atque ita fit ut domus israel quae corruerat, non possit
resurgere, et uirgo israel quae errauerat, in terra non habeat suscitantem, quia qui semel ab
unione discesserit, et illam purissimae uirginitatis perdiderit gloriam - de qua apostolus dicit:
zelo enim uos zelo dei, et statui uos uni uiro uirginem castam exhibere christo, in qua non est
macula neque ruga -, pristinum statum et unionis beatitudinem recipere non ualebit, et uix ei
concedetur, ut de mille reuertatur ad centum, et de centum ad decem redeat. haec breuiter sum
locutus, ne omnino in hoc capitulo propter numerorum difficultatem fugisse uiderer
tropologiam. quia haec dicit dominus domui israel: quaerite me, et uiuetis, et nolite quaerere
bethel, et in galgala nolite intrare, et in bersabee ne transieritis; quoniam galgala captiua
ducetur, et bethel erit inutilis. lxx: quia haec dicit dominus ad domum israel: quaerite me, et
uiuetis, et nolite quaerere bethel, et in galgala ne ingrediamini, et super puteum iuramenti non
transeatis; quia galgala captiua ducetur, et bethel erit quasi non sit. moris est scripturarum
semper aduersis laeta subiungere, et postquam tristia deus fuerit comminatus, ad paenitentiam
eos quos terruit, prouocat, iuxta illud quod in esaia legimus: uae, gens peccatrix, populus
plenus delictis, semen pessimum, filii iniqui. cum que dixisset: terra uestra deserta, ciuitates
uestrae igne consumptae, regiones uestras coram uobis alieni comedent, loquitur ad eos
meliora promittens: lauamini, mundi estote: auferte malitias uestras ab animis uestris, discite
benefacere, quaerite iudicium, iudicate pupillo, iustificate uiduam; et uenite, disputemus, dicit
dominus. quomodo ergo in esaia, quos seuera uoce terruerat, blanda oratione sustentat, ita et
in hoc propheta, quibus dixerat: domus israel cecidit, non adiciet ut resurgat; uirgo israel
errauit in terra, non est qui suscitet eam. nunc loquitur ad eos, et dicit: domui israel, id est
decem tribubus, quaerite me et uiuetis, quoniam in eo quod me non quaeritis, estis mortui.
cum que quaesieritis, inuenietis, et cum inueneritis, uiuetis. et nolite quaerere bethel, in qua
erat uitulus aureus, et galgalam locum idololatriae, de qua et supra dixi: omnis malitia eorum
in galgalis. et in bersabee non transibitis. pulchre in bersabee, inquit, hoc est ad puteum
iuramenti, non transibitis, ubi si quando errabat tribus iuda, idola adorare consueuerat.
intantum autem simulacrorum cultu furebat israel, ut nequaquam contentus idolis suis, ad
aliena transiret. denique galgala, inquit, captiua ducetur, et bethel erit inutilis, siue penitus
non subsistens, cum idola in ea subuersa fuerint. de bersabee autem omnino tacuit, quia uictis
decem tribubus, urbs nomine bersabee, quae erat in tribu iuda illo tempore, nec capta est nec
destructa. simul que animaduertendum, quod septuaginta interpretes in praesenti loco nomen
bersabee interpretati sint, dicentes: puteum iuramenti, et in posterioribus ipsum nomen
posuerunt: uiuit deus tuus dan, et uiuit uia bersabee. uiam autem bersabee posuere, quod de
israel longo itinere pergebant ad ultimos terminos iudae, qui erant in geraris, et aegyptiae
solitudini iungebantur, ut idola colerent. est autem locus in quo habitauit abraham; et ex eo
quod cum abimelech, datis septem ouibus, in foedus mutuum iurauerunt, appellatus est
puteus iuramenti, siue puteus septimi, propter numerum septem ouium. sabe enim utrumque
significat. praecipit autem secundum leges allegoriae domui israel, id est his qui sibi dei
notitiam pollicentur, ut non quaerant bethel, et non introeant in galgalam, et non transeant, uel
ascendant ad puteum iuramenti, sed magis quaerant deum, et uiuant in eo. quaerunt autem
bethel, quod interpretatur domus dei, qui dicunt: templum domini, templum domini; et
confidunt in aedificiis, de quibus dominus ad discipulos loquebatur: uenient dies, in quibus
non relinquetur lapis super lapidem qui non destruatur. et ingrediuntur in galgalis, qui post
aduentum christi rursum cupiunt circumcidi. in galgalis enim secundo populus circumcisus
est. unde et ipse locus nomen accepit, eo quod abstulerit dominus ab eis opprobrium aegypti.
et in bersabee, inquit, siue ad puteum iuramenti non transibitis, ne illos putetis terminos
iudaeae, quos olim secundum litteram scriptura promiserat a dan usque bersabee. nec dicatis
ultra cum propheta: notus in iudaea deus, in israel magnum nomen eius, sed audiatis cum
apostolis: in omnem terram exiuit sonus eorum, et in fines orbis terrae uerba eorum, quia et
galgala, id est carnis circumcisio, captiua ducetur a uera circumcisione cordis. et bethel, quam
putatis domum dei, non subsistet, siue, ut melius arbitror, redit inutilis, id est auen, ut
nequaquam appelletur domus dei, sed uocetur domus inutilis, siue idoli. aliter: quaerit bethel,
qui tantum litteram sequitur occidentem, nec sensum, qui deus est, quaerit in uerbis, et intrat
in galgala, qui ad maiores enititur reuelationes, supernorum sibi scientiam repromittens,
transit que, siue ascendit ad puteum, de quo samaritana haurire cupiens aquas, quae sitim
satiare non possent, ignorabat eum, de cuius uentre procedunt flumina salientis aquae in
uitam aeternam. quaerite dominum et uiuite, ne forte comburatur ut ignis domus ioseph; et
deuorabit et non erit qui exstinguat bethel. lxx: quaerite dominum et uiuite, ne forte
succendatur ut ignis domus ioseph; et deuoret eam et non sit qui extinguat domum israel.
quomodo ex persona dei dicitur: quaerite me, et uiuetis, ita propheta de domino loquitur, ut
quaerant eum et uiuant. in eo enim quod quaerunt dominum, uiuere incipiunt, sin autem non
quaesierint eum, et idcirco non uixerint, statim succendetur ut ignis domus ioseph, quam
propter ieroboam, qui de tribu ephraim et de domo ioseph fuit, decem tribus sentire debemus,
quae appellantur israel, et ex maiore populi parte nomen pristinum possidebant. duae autem
tribus quae regebantur a stirpe dauid, qui de tribu iuda fuit, uocatae sunt iudas, et possidebant
hierusalem, in qua erat templum dei. cum que succensa fuerit domus ioseph, deuorabit atque
consumet bethel, de qua supra dixi: nolite quaerere bethel, et non erit qui exstinguat, cum a
regibus suis fuerit incensa. pro bethel in lxx legitur domus israel, sensum magis quam uerbum
interpretantibus, ut succedente rege ieroboam, et cunctis deinceps regibus qui ei imperio
successerunt, ardeant decem tribus, quae appellantur israel. iste est ignis qui succenditur, siue
resplendet et inflammat domum ioseph, ut consumatur bethel, de quo alibi dicitur: ambulate
in lumine ignis uestri, et in flamma quam succendistis. et quia crebro domum ioseph - propter
ieroboam, qui a stirpe dauid dei populum separauit, et uaccas fecit aureas in dan et in bethel,
et dixit: non est nobis pars in dauid, neque hereditas in filio iesse -, ad personam haereticorum
retulimus, qui sermone composito, decora atque formosa, et ut ita dicam, aurea simulacra
finxerunt et adorant opera manuum suarum, et agriculturae sub uaccarum specie sibi
imaginem repromittunt, dicitur ad eos: quaerite dominum, et uiuite, eum qui dicit: ego sum
uia, et ueritas et uita, ut postquam ambulauerint in eo et inuenerint ueritatem, tunc incipiant
uiuere qui prius mortui erant. et nisi hoc fecerint, diaboli comburentur ardoribus nullus que
poterit inueniri de principibus eorum qui et ipsi haeretico igni succensi sunt, qui possit
uorantem cuncta flammam restinguere, et praecipue bethel, quae falsum sibi domus dei
nomen assumit. qui conuertitis in absinthium iudicium et iustitiam in terra relinquitis;
facientem arcturum et orionem, et conuertentem in mane tenebras, et diem nocte mutantem.
qui uocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae: dominus nomen eius. qui subridet
uastitatem super robustum, et depopulationem super potentem affert. lxx: qui facit in excelso
iudicium et iustitiam in terra posuit; qui facit omnia, et transformat et conuertit in mane
umbram mortis, et diem nocte contenebrat. qui uocat aquam maris, et effundit eam super
faciem terrae: dominus deus omnipotens nomen eius. qui diuidit contritionem super
fortitudinem, et miseriam super munitionem adducit. multum in hoc loco ab hebraica ueritate
editio uulgata discordat, sicut absque commonitione nostra ex his quae proposuimus, prudens
statim lector intellegit. itaque exponamus primum iuxta hebraeos, et postea quid nobis
uideatur in translatione lxx, christo si meruimus pandente, dicamus. domus ioseph, id est
domus ephraim, ac per hoc regia, et bethel, siue ut lxx transtulerunt, domus israel, id est et
reges et populi, et cultores et idola pariter subuertentur, qui iniquo iudicio deum ad
iracundiam prouocauerunt. et conuerterunt dulcedinem iudicii in absinthii amaritudinem,
quod genus herbae est amarissimae, assumentes iniquitatem, et iustitiam relinquentes. quae
sit autem ista iustitia, sequens uersus ostendit: facientem arcturum et orionem, et
conuertentem in mane tenebras, et diem nocte mutantem. de quo supra dixerat: formans
montes, et creans uentum, et annuntians homini eloquium suum, faciens matutinam nebulam,
et gradiens super excelsa terrae: dominus deus exercituum nomen eius, ipse est creator arcturi
qui hebraice chima dicitur, et a symmacho et theodotione, eis~g pleiada~g uertitur, quem
uulgo bootem uocant. quod que sequitur, oriona, qui hebraice dicitur chasil, symmachus
absolute stellas, theodotio interpretatus est uesperum. hebraeus autem, qui nos in scripturis
sanctis erudiuit, chasil interpretari putat splendorem, et significare generaliter astra fulgentia.
quando autem audimus arcturum et oriona, non debemus sequi fabulas poetarum, et ridicula
ac portentosa mendacia, quibus etiam caelum infamare conantur, et mercedem stupri inter
sidera collocare, dicentes: arcturum, pluuias que hyadas, geminos que triones armatum que
auro circumspicit oriona, sed scire hebraea nomina, quae apud eos aliter appellantur,
uocabulis fabularum gentilium in linguam nostram esse translata, qui non possumus
intellegere quod dicitur, nisi per ea uocabula quae usu didicimus et errore combibimus. unde
et in regum uolumine raphaim hebraeum, graeci titanas transtulerunt, quae apud ethnicos
celeberrima fabula est, ex qua in laudes deorum scribunt gigantomachias~g; et tela typhoea,
et impositum encelado aetnam montem, de cuius motu trinacria contremiscat. iste autem deus
creator omnium, qui facit arcturum et orionem, noctem die et diem nocte commutat, et aquas
maris amarissimas aethereo calore suspensas excolat, et eliquat in dulcem pluuiarum
saporem, instar medicinalis cucurbitae, quae calore superioris gyri, humorem et sanguinem
sursum trahit, ex quo discimus unde sint pluuiae. quod que sequitur: qui subridet uastitatem
super robustum, ad praesens tempus reuertitur. et est ordo: qui creator est omnium,
comminatur etiam captiuitatem super samariam, et depopulationem super potentem adfert,
quoniam conuertit in absinthium iudicium, et iustitiam relinquit in terra. ubi nos diximus, qui
subridet, aquila interpretatus est, ho~g meidiôn~g. proprie autem meidiama~g dicitur, quod
nos subrisionem possumus appellare, quando quis irascitur, et apertis paululum labiis
subridere se simulat, ut irae ostendat magnitudinem. dicamus et iuxta lxx: deus in excelso
facit iudicium, quando iudicat ueritatem, et reddit unicuique secundum opus suum; et omnis
qui imitator est dei, et filius eius esse desiderat, et esse perfectus, sicut pater eius perfectus
est, qui moratur in caelo, facit in excelso iudicium, et non imitatur eum iudicem, qui deum
non timebat, et hominem non reuerebatur, et peruersitate iudicii, sententiam suam non
eleuabat in caelum, sed ad ima detrahebat. quod que sequitur: et iustitiam in terra posuit,
iuxta illud debemus accipere, quod dederit nobis christum iustitiam suam, et non proiecerit
eam, sed deposuerit in terram, ut omni iniquitate superata, nos de terrenis caelestes faceret.
ego puto ex hoc loco etiam gentilem poetam furatum fuisse, qui de rusticorum simplicitate et
beatitudine edisserens, intulit: extrema per illos iustitia, excedens terris, uestigia fecit. quod
autem dicunt: faciens omnia atque transformans uno uerbo arcturum et oriona
comprehendunt, neglegentes proprietatem nominum in graecum transferre sermonem.
transformat autem deus omnia, quando de terrenis facit caelestia, et homines angelorum donat
similitudine; quando luna solis fulgore rutilabit, et sol habebit lumen septuplum, quando
animalis, et infirmus et corruptibilis homo transformatur in spiritalem et robustum et in
incorruptum mutans gloriam, non naturam; quando intellegentes fulgebunt sicut splendor
firmamenti, et implebitur quod scriptum est: alia gloria solis, alia gloria lunae alia gloria
stellarum. stella enim a stella differt in claritate, sic et resurrectio mortuorum. quando omnis
creatura liberabitur de seruitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum dei. iste deus qui
cuncta transformat, etiam umbram mortis mutat in lucem, quando hi qui sedebant in tenebris
et umbra mortis, uiderunt lucem magnam, et qui erant filii noctis et tenebrarum, facti sunt filii
lucis, et filii diei. iste est deus qui etiam diem uertit in tenebras, eorum diem qui dixerunt:
crucifige, crucifige eum, aufer de terra talem, quando ab hora sexta in typum iudaicae
caecitatis dies uersus est in noctem. et non solum secundum litteram, sed etiam iuxta altiorem
intellegentiam, lux quae eis oriebatur in lege et prophetis, uersa est in tenebras, ignorantibus,
quid legant, quid audiant, ut impleatur de illis quod scriptum est: obscurentur oculi eorum ne
uideant, et dorsum eorum semper incurua. iste deus uocat ad se aquam maris, et effundit eam
super faciem terrae, de peccatoribus iustos faciens. ad quod exponendum, unum tantum
studio breuitatis ponamus exemplum. paulus apostolus quasi turbo uiolentus et saeua
tempestas, et tumentis maris gurges persequebatur, et opprimere nitebatur ecclesiam dei. qui
uocatus a deo, effusus est super faciem uniuersae terrae, ut praedicaret euangelium de
ierosolymis usque ad illyricum, et aedificaret non super alterius fundamentum, ubi iam fuerat
praedicatum, sed usque ad hispanias tenderet et a mari rubro, immo ab oceano usque ad
oceanum curreret, imitans dominum suum et solem iustitiae, de quo legimus: a summo caelo
egressio eius, et occursus eius usque ad summum eius, ut ante eum terra deficeret, quam
studium praedicandi. iste deus et contritionem diuidit super fortitudinem, ut eos qui male
fortes sunt, imbecilles faciat, et imitari possint apostolum dicentem: quando infirmus sum,
tunc fortior sum. nam et filii huius saeculi prudentiores sunt filiis lucis in generatione sua.
fortitudo corporis, imbecillitas animae est, et rursum animae fortitudo, imbecillitas corporis
est. igitur dominus qui omnia ratione dispensat, et uero facit cuncta iudicio, diuidit
contritionem super robustum inimicum, ut inducat miseriam super munitionem, quae erigit se
contra scientiam dei. de qua et in prouerbiis legimus: ciuitates robustas ingressus est sapiens
et destruxit munitionem, in qua confidebant impii. hoc et ad omnem quidem fortitudinem
saecularem, sed proprie contra haereticos facit, qui argumentis et sophismatibus, et arte
dialectica, dogmatum falsitatem roborare conantur. sed destruit eam uir sapiens, et dei adiutus
auxilio omnem munitionem ostendit esse uanissimam, ut inducat super eam miseriam, et
inclinata superbia, possit cum apostolo dicere: miser ego homo, quis me liberabit de corpore
mortis huius? odio habuerunt in porta corripientem, et loquentem perfecte abominati sunt.
lxx: odio habuerunt in portis arguentem, et uerbum sanctum abominati sunt. hi super quos
deus subridet uastitatem et affert in eos populationem, qui in malo robusti sunt et ad
opprimendum potentes, odio habuerunt in porta, id est in iudicio corripientem; uel me, uel
alios prophetas, qui ad eos missi sunt, et loquentem perfecte, siue uerbum immaculatum, ut
interpretatus est symmachus, aut sermonem sanctum ut theodotio et lxx transtulerunt. in porta
autem, iuxta ueterem iudaici morem, populi fuisse iudicia, et saepe legimus, et crebro
interpretati sumus, ut nec agricola ad causam ueniens, frequentia ciuitatis et nouo terreretur,
aspectu; nec urbis habitator longe ab urbe properaret, et subuectionem quaereret iumentorum.
hoc iuxta litteram dixerimus. ceterum grande peccatum est odisse corripientem, maxime si te
non odio, sed amore corripiat, si solus ad solum, si assumpto fratre altero, si postea praesente
ecclesia, ut non studio detrahendi, sed emendationis tuae uideatur crimen ingerere. duplices
portas, mortis et uitae, uitiorum atque uirtutum, saepe in scripturis legimus, ut illud in
psalmis: qui exaltas me de portis mortis, ut annuntiem omnes laudationes tuas in portis filiae
sion. haud dubium quin ecclesiam significet excelsum montem sion, et ciuitatem dei uiuentis,
hierusalem caelestem, et multitudinem angelorum, et ecclesiam primitiuorum, qui scripti sunt
in caelis. qui in portis sion fuerit exaltatus, portas mortis timere non poterit, de quibus petro
dominus loquebatur: super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non
praeualebunt aduersus eam. portas uirtutis manifeste in alio psalmo discimus: aperite mihi
portas iustitiae, ingressus in eas confitebor domino. haec porta domini, iusti intrabunt in eam.
denique et sapientia in portis ciuitatis confidens dixit: quanto tempore innocentes obtinuerint
iustitiam, non confundentur. ergo portas ciuitatis, hoc est animae credentis in christum, puto
esse uirtutes per quas ad credentes christus ingreditur. et quia non est scriptum in quibus
portis oderint corripientem, utrum in malis an in bonis, nos ad utrumque referamus. in
uitiorum portis stantes peccatores arguit propheta, et idcirco detestationi habetur ab eis. aut
certe ipse propheta stat in portis initiis que uirtutum, et odio habetur ab his, quos corripit nec
sufficit peccatoribus odisse in portis arguentem, siue corripientem, nisi uerbum sanctum
abominentur quod de eius ore profertur. qui enim non recipit prophetam, non recipit eum qui
misit illum. sin autem uerbum sanctum, uel qui perfecte loquebatur, abominati sunt - porro
uerbum sanctum dominus est iesus, de quo dicitur: non dabis sanctum tuum uidere
corruptionem -; omnes iudaei dicentes anathema iesu, uerbum dei abominantur, quod et
perfectum et sanctum et immaculatum est. abominatio enim peccatori est pietas. quicquid
autem de iudaeis diximus, tam ad ethnicos quam ad haereticos referri potest, quorum alii
omnes scripturas sanctas abominantur, in quibus uerbum dei est; alii dum peruerse intellegunt
quod legunt, abominationem ponunt in domo dei. idcirco pro eo quod diripiebatis pauperem,
et praedam electam tollebatis ab eo, domos quadro lapide aedificabitis et non habitabitis in
eis, uineas amantissimas plantabitis et non bibetis uinum earum. quia cognoui multa scelera
uestra, et fortia peccata uestra, hostes iusti, accipientes munus, et pauperes in porta
deprimentes; ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est. lxx: propterea quia
pugno percutiebatis pauperes, et munera electa accipiebatis ab eis, domos dolatis lapidibus
aedificastis, et non habitabitis in eis, uineas desiderabiles plantastis et non bibetis uinum
earum, quia ego cognoui multas impietates uestras, et fortia peccata uestra; conculcantes
iustum, accipientes commutationes, et pauperes in portis declinantes; ideo qui intellegit, in
tempore illo silebit, quia tempus malum est. ne forsitan putaret israel quod propter solam
idololatriam hostibus traderetur ad poenam, iungit et cetera quae, amissa ueritatis religione,
commiserit. diripiebatis, inquit, pauperem ut ab eo tolleretis, qui uictui necessaria uix
habebat, et quicquid pretiosum uidebatis et pulchrum, uestris usibus tradebatis. unde et ex
pretio eorum, quae rapiebatis et tollebatis a paupere, domos quadro lapide aedificastis, ut
spoliantes homines, parietes marmoribus uestiretis, quas quia aedificastis de rapinis, et non
solum mansioni et tecto, quod exigit humana fragilitas, sed pulchritudini et deliciis
praeparastis, repentina captiuitate, uel morte subtracti, non habitabitis in eis. uineas quoque
amantissimas futuris potibus prouidentes plantastis, et non bibetis ex eis uinum, quia ego
uniuersa scelera uestra et peccata cognoui, et peccata fortia, quae meam iracundiam
prouocarunt. qui estis hostes iustitiae, siue omnis iusti, et accipitis munera, et pauperes in
iudicio deprimitis. ideo qui pauper et prudens est, cum redemptum iudicem uiderit, tacebit in
tempore illo, quia tempus malum est. uel certe ita intellegendum: quid prodest nunc uicina
captiuitate uestra enumerare peccata cum iam nullum remedium sit et muros urbium
uestrarum hostilis cingat exercitus? possumus hoc ipsum et de haereticis dicere, qui diripiunt
pauperem, siue stricta manu percutiunt caput eius: hoc enim graece significat
katekondulizon~g iuxta illud quod supra legimus percutientes in capite pauperem. non enim
percutiunt haeretici nisi pauperem, qui sustinere non potest comminationem, nec in aliis
membris, sed in principali cordis et in fidei ueritate. pauperes reor qui simplici contenti fide,
haereticorum malitiae non ualent respondere. sed et quicquid boni operis in dei munera
praepararunt, nisi aduersariis restiterint, perdent tempore pugnae atque certaminis, qui
aduersarii compositione structura que uerborum aedificant sibi domos, ut tuti maneant et
securi. sed non habitabunt in eis, cum ab ecclesiasticis uiris destructae fuerint atque
subuersae. et non solum domos aedificant, uerum etiam amantissimas quoque et desiderabiles
plantant uineas, ut christi mysteria mentiantur, sed non bibent ex eis uinum nisi quod est furor
draconum insanabilis. exspectauit enim dominus, ut istae uineae afferrent fructus, et non
attulerunt uuam sed spinas uel labruscam, nec iudicium sed clamorem, quo contra deum suum
insano ore blasphemant. ideo autem non habitabunt in domibus suis, et non bibent uinum
earum quas plantauerant uinearum, quia cognouit dominus multas impietates eorum. hic
cognitio, non iuxta illud intellegenda est quod alibi legimus: cognouit dominus eos qui eius
sunt, sed quod nihil deum lateat, et omnia peccantium secreta cognoscat. cognoui, inquit,
multas impietates, quae non solum multae, sed et fortes sunt, et opprimentes, siue
conculcantes ipsam iustitiam, uel eum qui iustus est. et accipitis, inquit, commutationem, pro
qua omnes similiter exilasma~g, id est propitiationem transtulerunt, nos munus diximus;
allagma~g autem iuxta idioma scripturarum pretium dicitur, quod in euangelio quoque
legimus: aut quam dabit homo commutationem pro anima sua? pauperes quoque in portis
declinauerunt, siue ut symmachus interpretatus est, oppresserunt, ut contra iudicii ueritatem
pretio sententiam uenderent incurrentes in illud quod scriptum est: munera excaecant oculos
etiam sapientium. quae accipiunt haeretici, ut austeritatem scripturarum, quae peccatoribus
tormenta denuntiant, uertant in beatitudinem, et cum diuitibus prospera quaeque promittant,
tantum apud pauperes truculenti sunt et seueri. quando ergo uir ecclesiasticus et prudens
atque intellegens multas impietates in ea quae uocatur domus dei, esse cognouerit, et non
solum multas, sed et fortes, et quae opprimere possint iustitiam et intantum doctorum rabiem
processisse, ut accipiant pretium in iudicio, et omnia pro muneribus faciant, pauperes quoque
deuitent in portis, et audire contemnant, taceat in illo tempore, ne det sanctum canibus, et
mittat margaritas ante porcos, qui conuersi conculcent eas, et imitetur hieremiam dicentem:
solus sedebam, quia amaritudine repletus sum. et illud in psalmis: singulariter sum ego donec
pertranseam. quaerite bonum et non malum, ut uiuatis, et erit dominus deus exercituum uobis
cum sicut dixistis: odite malum et diligite bonum et constituite in portis iudicium, si forte
misereatur dominus deus exercituum reliquiis ioseph. lxx: quaerite bonum et non malum, ut
uiuatis; et erit sic dominus deus omnipotens uobis cum, sicut dixistis: odio habuimus mala, et
dileximus bona, et reddite in portis iudicium, ut misereatur dominus deus his qui reliqui sunt
de ioseph. dicitis deum esse uobis cum, quia sitis filii abraham; audite quod sequitur: si filii
estis abrahae, opera patris uestri facite. quae sunt opera patris uestri abrahae? diligite bonum
et non malum. grande peccatum est, non solum facere malum, sed et diligere. multi peccant,
et expleto uoluptatis ardore, mordentur conscientia sua, et paenitet eos peccati sui. qui autem
non solum non dolet se fecisse quod malum est, sed in suo scelere gloriatur, iste implet illud
quod scriptum est: peccator cum uenerit in profundum impietatis contemnit. quaerite ergo
bonum et non malum. si enim quaesieritis bonum, in eo quod quaeritis bonum, statim
repellitis malum. numquam autem quaereretis bonum, nisi prius repelleretis malum,
implentes uerba psalmistae dicentis: declina a malo et fac bonum. cum que quaesieritis
bonum, et uitaueritis malum, tunc uiuetis in eo qui dicit: ego sum uita. bonum quaerit, qui
credit in eum qui in euangelio loquitur: ego sum pastor bonus. repellit malum, qui fugit eum
de quo scriptum est: mundus in maligno positus est. et in oratione dominica dicit: libera nos a
malo. cum que quaesieritis, inquit, bonum et non malum, et uixeritis, tunc erit dominus deus
exercituum uobis cum, sicut dixeratis ideo eum esse uobis cum quia nati essetis de abraham.
nec sufficit bonum quaerere, malum que non quaerere nisi epieikêsin~g habeatis in utroque,
ut primum oderitis malum, deinde diligatis bonum. odit malum, qui non solum uoluptate non
uincitur, sed odit opera uoluptatis; et diligit bonum, qui non inuitus, aut necessitate aut metu
legum facit quod bonum est, sed idcirco quia bonum est, ut mercedem boni operis habeat
conscientiam suam, et dilectionem quam erga bonum possidet. unde et apostolus: hilarem,
inquit, datorem diligit deus. non enim omnis eleemosyna placet deo, nisi quae cum hilaritate
profertur. cum que oderitis malum, et dilexeritis bonum, constituite in portis iudicium, de quo
supra dictum est, ut iniquitate expulsa, ueritas redeat. et si feceritis hoc, forsitan miserebitur
dominus deus omnipotens residuis ioseph, qui de tribu ephraim et de decem tribubus,
captiuitatem euadere potuerint. quae omnia possunt et haereticis coaptari, ut deserto errore,
quem finxerunt, redeant ad ecclesiam, et oderint priora dogmata, diligant que in ecclesia
domini ueritatem, et uerum iudicium exerceant in portis uitiorum atque uirtutum, relinquentes
illas, et ad has transeuntes, et sperent misericordiam qui ex faucibus diaboli euadere
quiuerint. iuxta lxx autem ordine commutato, sic manifestior lectio praesentis capituli reddi
potest. quomodo dixistis, odio habuimus mala, et dileximus bona, sic quaerite bonum et non
malum, ut uiuatis; et sicut dominus deus omnipotens uobis cum, et reddite in portis iudicum,
ut misereatur dominus deus omnipotens reliquiis ioseph. propterea haec dicit dominus deus
exercituum dominator: in omnibus plateis planctus et in cunctis quae foris sunt dicetur uae,
uae. et uocabunt agricolam ad luctum, et ad planctum eos qui sciunt plangere. et in omnibus
uineis erit planctus, quia pertransibo in medio tui, dicit dominus. lxx: ideo haec dicit dominus
deus omnipotens: in cunctis plateis planctus et in omnibus uiis dicetur uae, uae. uocabitur
agricola ad luctum, et ad planctum hi qui sciunt lamentationem, et in omnibus uiis planctus,
quia pertransibo per medium tui dicit dominus. praecepi ut quaereretis bonum, et non malum,
ut uiueretis, esset que dominus uobis cum. et iterum intuli, ne semel tantum uos monitos
diceretis: odio habete malum, et diligite bonum et restituite iudicium in portis, qui odio
habuistis in porta corripientem, ut misereatur dominus reliquiis ioseph. et quia facere
noluistis, mea praecepta calcantes et uertistis ad me scapulam recedentem, ideo haec dicit
dominus deus omnipotens, qui est exercituum dominus. ubique planctus, ubique tristitia.
agricolae uocabuntur ad luctum, et qui sciunt more prouinciae praecinere ad concitandas
lacrimas uocabuntur, ut nequaquam in omnibus plateis, sicut supra dictum est, sed in uineis
sit planctus atque luctus ut, ubi quondam fuit materia laetitiae, sit origo lacrimarum. et haec
omnia fient, quia pertransibo, inquit, in medio tui. uerbum hebraicum, pertransibo, quo eorum
lingua dicitur eebor, quotiens in scripturis sanctis ex persona dei ponitur, pro poena
accipiendum, ut nequaquam apud eos maneat, sed pertranseat ac relinquat. unde et in aliis
locis secundum interpretationem aquilae, quando irascitur deus, furorem suum et iram
anuperthesian~g uocat, quae omnia referri possunt ad haereticos ut, quia illa et illa quae iusta
sunt, facere noluerunt, sit in omnibus plateis eorum planctus. lata enim et spatiosa uia quae
ducit ad mortem, singuli que haereticorum et gentilium in sabulis suis atque figmentis habent
plateas, quibus consequenter infertur: et in cunctis quae foris sunt dicetur: uae, uae. qui enim
in ecclesia fuerint, non audient uae, quod poenarum ultimum est, sed si forte peccauerint,
sumetur super eos lamentum. ideo autem foris siue in omnibus uiis dicetur: uae, uae, quia non
habent unam uiam quae ducit ad uitam, et quae uia regia est, sed prauas atque peruersas, et
declinantes ad dexteram ac sinistram, dum non audiunt dominum dicentem: ne sis iustus
multum, et: peruersae sunt uiae, quae a sinistris sunt. incurrunt que in duplex uae, carnis et
spiritus, praesentis saeculi atque futuri. cum econtrario ecclesiastici audiant: gaudete, iterum
dico, gaudete. sed et agricola uocatur ad luctum - habent enim haeretici agricolas suos, in
quorum aruis tribuli nascuntur et spinae -, et ad planctum uocantur qui norunt plangere, uel
sua, uel aliena peccata; quamquam hoc et in bonam partem possimus accipere, ut uir
ecclesiasticus et potens ad paenitentiam prouocare, imitetur dominum suum dicentem:
lamentati sumus et non planxistis; et plangat haereticos, sicut saulem regem israel planxit
quondam samuel. et apostolus lugere se dicit super eos qui non egerunt paenitentiam. in
omnibus quoque uineis erit planctus, quia uineae sodomorum uineae eorum. et pro uino
laetitiae, quod laetificat cor hominis, attulerunt uinum draconum et furorem aspidum
insanabilem. et haec uniuersa patientur, quia pertransibit per medium eorum dominus, ut non
habitet inter eos, nec dicat: habitabo in eis, et inambulabo, et: ecce ego uobis cum sum
omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. uae desiderantibus diem domini, ut quid
eam uobis? dies domini ista, tenebrae et non lux; quomodo si fugiat uir a facie leonis, et
occurrat ei ursus, et ingrediatur domum, et innitatur manu sua, super parietem, et mordeat
eum coluber. numquid non tenebrae dies domini, et non lux? et caligo et non splendor in ea?
lxx: uae desiderantibus diem domini, ut quid hanc uobis diem domini? et ea est tenebrae, et
non lux. quomodo si fugiat homo a facie leonis, et incidat in eum ursus, et introeat in domum
et innitatur manibus suis super parietem, et mordeat eum coluber. nonne tenebrae dies
domini, et non lux? et caligo, et non habet splendorem. ne de tribu iuda thecuites propheta
omnino homines tribus suae neglegere uideretur, et ad decem tantum tribus conferre
sermonem, ad utrumque regnum, hoc est iudam et israel nunc dirigitur uaticinium, quod ex
multis quidem aliis, sed praecipue ex eo quod sequitur:
Caput 6
uae qui opulenti estis in sion, et confiditis in monte samariae, intellegi potest: uae igitur iudae
israeli que dicentibus. ueniat dies, ueniat praedicta captiuitas, dummodo quod promittitur per
prophetas, etiam restitutio consequatur. non est enim tantum mali in captiuitatis iniuria,
quantum boni in his quae post captiuitatem dominus pollicetur, quibus propheta respondit,
frustra eos quod longo tempore post futurum est, in aduentu filii dei post septuaginta annos
captiuitatis babyloniae praestolari, quos uastitas atque pauperies et innumerabiles miseriae
consequentur. fugientibus enim, inquit, a facie nabuchodonosor leonis, occurret assuerus sub
quo esther narratur historia, siue destructo assyriorum et chaldaeorum imperio, medi persae
que consurgent. cum que regnante cyro fueritis reuersi, et praecipiente dario, coeperitis
aedificare domum domini, et omnem fiduciam habueritis in templo, ita ut requiescatis in eo et
lassas manus super parietes inclinetis, tunc ueniet alexander rex macedonum, siue antiochus
cognomento epiphanês~g, qui moretur in templo, et uos instar colubri mordeat, nequaquam
foris in babylone, et in susis, sed intra terminos terrae sanctae. quibus rebus probatur, dies
quam concupiscitis, non esse lucis et gaudii, sed tenebrarum atque tristitiae. haec iuxta
historiam breuiter diximus, ne penitus iudaeorum opinionem relinqueremus intactam.
ceterum nulli dubium est, omnes nostros diem tenebrarum, diem intellegere iudicii, de qua
scribit et sophonias: iuxta est dies domini magnus, et iuxta est et uelox nimis: uox diei domini
amara et dura. et esaias: ecce dies domini insanabilis uenit, furoris et irae, ponere orbem
terrarum desertum, et peccatores perdere ex eo. simul que decutitur confidentia superborum,
qui, ut apud homines iusti appareant, solent diem exspectare iudicii, et dicere: utinam ueniat
dominus, utinam nobis liceat dissolui et esse cum christo, imitantes pharisaeum qui in
euangelio loquebatur: deus, gratias ago tibi, quia non sum sicut ceteri homines, raptores,
iniusti, adulteri, et sicut hic publicanus. ieiuno bis in sabbato, decimas do omnium quae
possideo. ex hoc enim ipso quod diem domini desiderant, et non pertimescunt, digni supplicio
iudicantur, quia nullus hominum absque peccato est, et astra immunda sunt coram eo. et
conclusit omnia sub peccato, ut omnium misereatur. cum igitur nemo possit de dei iudicare
iudicio, et de otioso quoque uerbo reddituri simus rationem, et iob cotidie pro filiis suis
obtulerit hostias, ne quid forte peruersum contra dominum cogitarent, quae temeritas est
audire cum corinthiis: sine nobis regnatis, atque utinam regnaretis, ut et nos uobis cum
regnaremus. certe si eos etiam propria conscientia non remorderet, debuerant imitari paulum
dicentem: quis scandalizatur, et ego non uror? et pro omnibus esse solliciti ne, quasi amatores
sui, ut ipsi regnent, aliorum tormenta desiderent, quomodo si quis uelit capi patriam suam
urbem que subuerti, ut solus uictorum amicitia perfruatur. solemus in angustiis et in
tribulationibus dicere, utinam mihi liceat exire de corpore, et saeculi huius miseriis liberari,
nescientes quia quamdiu in hac carne uersamur, habemus locum paenitentiae; si autem
recesserimus, audiemus illud prophetae: in inferno autem quis confitebitur tibi? ista est
saeculi tristitia, quae ducit ad mortem, qua apostolus non uult perire eum qui cum patris
uxore fuerat fornicatus, qua et iudas periit infelix, qui abundantiori absorptus tristitia,
proditioni homicidium copulauit; et homicidium omnibus peius homicidiis, ut ubi putabat
remedium, et mortem suspendii finem malorum, ibi leonem et ursum et colubrum reperiret.
quibus nominibus uidentur mihi significari uel diuersa supplicia, uel ipse diabolus, qui recte
et leo et ursus et coluber appellatur. cum que nos putauerimus esaiam audire dicentem: uade,
populus meus, intra cubicula tua; claude ostium, abscondere pusillum donec transeat ira
domini, et esse quasi in domo nostra, quasi in inferno requiescere, tunc mordebit nos coluber
qui in praesenti loco nahas, in iob appellatur leuiathan, de cuius natura et terrore multiplici
plenius in ipso uolumine discimus. in caligine autem et tenebris quae contraria sunt splendori
et luci, tormentorum diuersitas explicatur. odi et proieci festiuitates uestras, et non capiam
odorem coetuum uestrorum. quod si attuleritis mihi holocaustomata et munera uestra, non
suscipiam, et uota pinguium uestrorum non respiciam. lxx: odio habui et repuli festiuitates
uestras, nec odorabor in conuentionibus uestris. et in obtuleritis mihi holocausta et sacrificia,
non suscipiam, et salutare praesentiae uestrae non respiciam. proprie hoc contra tribum iuda
dicitur, et eos qui ex israel ad dei caeremonias commigrarant, et nihilominus non recedebant
de excelsis, colebant que idola, et peccatorum magnitudine dei sacrificia polluebant.
numquam enim reor quod de oblationibus uitulorum, quas offerebant in dan et in bethel,
dixerit: si obtuleritis mihi holocaustomata et munera uestra, non suscipiam. odit autem deus
et non solum odit, sed et proiecit festiuitates eorum, qui fugiunt leonem et incurrunt in ursum,
et ingrediuntur domum, et a serpente mordentur, quia non celebrant festiuitates dei, sed
festiuitates suas, dicente domino: odi et proieci festiuitates uestras. et huiuscemodi hominum
conuentum odorem que non suscipit, nec habet in odorem bonae fragrantiae, et omnia eorum
munera detestatur, et pinguissima uota non respicit. quod quidem non solum illius temporis
hominibus, sed et nobis accidet, si similia delinquamus, et de rapinis et periuriis sceleribus
que quaesita, deo nos putemus offerre, et nostra peccata redimere, cum legerimus zachaeum
quicquid rapuerat in quadruplum reddidisse, et de his quae bene quaesierat, mediam obtulisse
substantiam. neque enim quod male quaesitum erat in dei donaria poterat offerre, nisi prius
dominis suis redderet, et postea impleret quod scriptum est: honora dominum de iustis tuis
laboribus, et: redemptio animae uiri propriae diuitiae; de mercede enim meretricis deus uota
non suscipit. econtrario iustus dicere potest: dirigatur oratio mea, sicut incensum in conspectu
tuo. quae oratio iudae proditori uersa est in peccatum, non enim habebat bonum odorem, sed
opere loquebatur: putruerunt, et corruptae sunt cicatrices meae, a facie insipientiae meae.
quae omnia et de haereticis dicere possumus, qui dum fugiunt leonem, incurrunt in ursum, et
ingressi domum, quam putant ecclesiam dei, innituntur parietibus, quos ipsi fecerunt, et a
serpente mordentur, quorum lucem et diem tenebrae eripiunt et caligo, ita ut palpabiles
tenebrae sint, et interficiantur primitiua eorum. horum deus odit sacrificia, et a se proicit, et
quotienscumque sub nomine domini fuerint congregati, detestatur fetorem eorum, et claudit
nares suas. odisse autem, et proicere, et non odorari, humana loquitur similitudine, ut nos
affectum dei, nostris sermonibus cognoscamus. et si holocausta obtulerint, aut uideantur
ieiunare, dare eleemosynas, pudicitiam polliceri, quae holocausta sunt uera, non ea suscipit
dominus, nec dignatur aspicere pinguissimas hostias eorum. non enim sacrificiorum
magnitudinem, sed offerentium merita causas que diiudicat. unde et uidua, quae in euangelio
in corbonam duo minuta miserat, omnibus a saluatore praefertur; qui uota pinguissima et
hostias medullatas se offerre credebant, de multo dantes parum, cum illa totum quod
habuerat, obtulisset. manifestius et uerius haec post aduentum domini dicuntur populo
iudaeorum, qui destructo templo et altari, hostias offerre se credunt? quorum deus odit et
proicit festiuitates, et non capit odorem coetus eorum, quando congregati dicunt: crucifige,
crucifige talem, et: sanguis eius super nos et super filios nostros. et si obtulerint holocausta in
synagogis, et munera in conciliis satanae, et uota pinguissima, non ea respicit dominus, sicut
non respexit munera cain. qui bene quidem unum deum colunt, et recte offerunt, sed in eo
non respiciuntur, quia non diuidunt in patrem, et filium et spiritum sanctum confessionem.
nostra autem munera, id est ecclesiae, quae offerimus de primitiuis nostris, respicit deus, sicut
respexit quondam sacrificia abel. aufer a me tumultum carminum tuorum, et cantica lyrae
tuae non audiam. lxx: transfer a me sonitum carminum tuorum, et psalmum organorum
tuorum non audiam. pulchra cantica leuitarum, quibus laudabant deum, tumultum uocat
sonitum que confusum, quia non est pulchra laudatio in ore peccatoris, et haec eadem idolis
quoque offerre consuerant. iudaeorum quoque oratio et psalmi, quos in synagogis canunt, et
haereticorum composita laudatio tumultus est domino, et ut ita dicam, grunnitus suis et
clamor asinorum, quorum magis cantibus israelis opera comparantur. psalmum autem et
carmina, lyram et organa, uel iuxta litteram accipe in populo israel, quae olim fiebant in
imagine futurorum, uel iuxta spiritum in nobis et in haereticis, quae si bonis operibus
dirigamus, audiuntur a domino; si malis, concludit aures suas, et impiorum cantica non
dignatur audire. et reuelabitur quasi aqua iudicium, et iustitia quasi torrens fortis. lxx: et
uoluetur sicut aqua iudicium, et iustitia sicut torrens inuius. sicut aqua si labatur in pronum,
quod prius texerat, nudat, et patere facit oculis omnium, sic iudicium dei atque iustitia, quae
de suo quondam populo iudicauit, patebit omnibus, et feretur instar torrentis fortissimi.
quicquid arripuerit, se cum trahit et sibi obsistere non patitur. iuxta septuaginta autem
uoluitur quasi aqua iudicium pessimorum, quia non stat in una sententia, sed circumfertur
omni uento doctrinae, quod probauerat improbans, et quod prius laudauerat, putans esse
nihili. iustificationes eorum non fluminibus et purissimis fontibus, sed turbidis caenosis que
torrentibus comparantur, qui suas aquas non habent, sed de saxis ac uepribus rupibus que
collectas. quas qui transire uoluerit, statim rapietur in praeceps, et subuersis pedibus, dicere
non poterit: statuit supra petram pedes meos; calcat enim super arenas, quae non habent
fundamentum, et cum periclitatus fuerit, loquetur iuxta hebraeos: torrens transiuit super
animam meam. econtrario de iustis legimus, quorum non uoluitur sicut aqua iudicium, et
iustitia non fertur quasi torrens inuius: cogitationes iustorum iudicia. numquid hostias et
sacrificium obtulistis mihi in deserto quadraginta annis, domus israel? et portastis
tabernaculum moloch uestro et imaginem idolorum uestrorum, sidus dei uestri, quae fecistis
uobis. et migrare uos faciam trans damascum, dixit dominus: deus exercituum nomen eius.
lxx: numquid hostias et uictimas obtulistis mihi in eremo quadraginta annis, domus israel, et
assumpsistis tabernaculum melchom, et sidus dei uestri repham, figuras eorum quas fecistis
uobis. et transferam uos trans damascum, dicit dominus: deus omnipotens nomen eius. ex hoc
loco discimus, omnes hostias et sacrificia quae in deserto obtulit israel, non deo obtulisse, sed
moloch regi suo, cuius portauerunt tabernacula, et imaginem idolorum suorum statuarum que
uenerati sunt. et quae sit ipsa, imago uel idolum, sequenti sermone demonstrat: sidus dei
uestri, quod hebraice dicitur chocab, id est luciferi, quem sarraceni hucusque uenerantur.
quam ob causam migrare eos fecit dominus trans damascum, id est in assyrios atque
chaldaeos, cuius omnipotentia ex eo quod dominus deus exercituum est, demonstratur.
quaerimus quomodo hostias et sacrificium non deo obtulerint in deserto, sed regi suo, quem
luciferum nuncupant? ex eo tempore quo aurum in caput uituli transformarunt, dicentes: isti
sunt dii tui, israel, qui te eduxerunt de terra aegypti, omnia quae fecerunt, non deo sed idolis
fecisse monstrantur. et quod postea quaedam domino eos legimus obtulisse, non uoluntate,
sed poenarum fecerunt metu, et eorum interfectione, qui propter idola corruerunt; dominus
autem non ea quae offeruntur, sed uoluntatem respicit offerentium. denique ubicumque
occasio fuit, semper corde reuersi sunt in aegyptum, desiderantes allia et cepe, et cucumeres
et carnes aegyptias, et manna quod de caelo datum est, contemnentes. quod ut sic
intellegamus, stephanus primus martyr euangelii, dignus nomine suo, in apostolorum narrat
historia: et uitulum fecerunt in illis diebus, et obtulerunt hostiam simulacro, et laetabuntur in
operibus manuum suarum. conuertit autem deus, et tradidit eos seruire militiae caeli, sicut
scriptum est in libro prophetarum. numquid uictimas aut hostias obtulistis mihi annis
quadraginta in deserto, domus israel? et suscepistis tabernaculum moloch, et sidus dei uestri
rhepham, figuras quas fecistis adorare eas, et transferam uos trans babylonem. nec putandus
est primus martyr errasse, quia pro eo quod in propheta scriptum est: trans damascum, dixerit:
trans babylonem. magis enim intellegentiam quam uerbum posuit, quia trans damascum ducti
sunt in babylonem, siue trans babylonem. in eo autem loco in quo lucas posuit moloch~g, et
in hebraico scriptum est melchechem, aquila et lxx uerterunt melchom~g, symmachus et
theodotio regis uestri. pro eo quoque quod in septuaginta legitur repham, aquila et
symmachus ipsum hebraicum transferentes, posuerunt chion, theodotio amaurôsin~g, id est
obscuritatem. rursum pro sochoth, aquila suskiasmous~g, id est tabernacula, symmachus et
septuaginta, tabernaculum, theodotio transtulit, uisionem. et hoc in omnibus scripturis sanctis
obseruandum est, apostolos et apostolicos uiros in ponendis testimoniis de ueteri testamento,
non uerba considerare, sed sensum, nec eadem sermonum calcare uestigia, dummodo a
sententiis non recedant. quicquid autem iuxta litteram dicitur contra populum iudaeorum, hoc
omne refer ad eos qui sub nomine christi uenerantur idola, et praua sibi dogmata
confingentes, portant tabernaculum regis sui diaboli, et imaginem statuarum et idolorum
suorum. non enim unum colunt idolum, sed pro uarietate doctrinae diuersos adorant deos, et
sidus dei sui. qui cum sit angelus satanae, transfiguratur in angelum lucis, et cadit de caelo
quasi fulgur, et christum imitatur antichristus. pulchre que intulit: quae fecistis uobis. non
enim ea acceperunt a deo, sed de propria mente finxerunt. unde migrare eos faciet dominus
trans damascum, ut non bibant sanguinem domini, sed transeant in babylonem, et audiant per
prophetam: calix aureus babylon, inebrians omnes gentes. damascus enim, ut crebro diximus,
interpretatur sanguinem bibens, siue sanguis cilicii, ut per paenitentiam ad bibendum domini
sanguinem prouocentur. uae qui opulenti estis in sion, et confiditis in monte samariae;
optimates, capita populorum, ingredientes pompatice domum israel. lxx: uae qui despiciunt
sion, et confidunt in monte samariae; uindemiarunt primitias gentium, et ingressi sunt sibi. ad
sion, ut supra diximus, et ad montem samariae, id est ad duas tribus, quae appellabantur iuda,
et ad decem, quae israelis nomine uocabantur, prophetae sermo confertur; et maxime ad eos,
qui in utroque populo optimates sunt et principes, et uacant deliciis in exemplum illius diuitis
purpurati, qui laetabatur in conuiuio, et in tantam erigebatur superbiam, ut lazarum ante
ostium suum plenum ulceribus non dignaretur aspicere, et ne hoc quidem ei tribueret, quod
periturum esset ex mensa. isti sunt capita populorum, qui confidunt in diuitiis, et opulenti
sunt in sion, et habent fiduciam in monte samariae, et ingrediuntur pompatice domum israel,
ut tumorem animi corpus ostendat, et pomparum ferculis similes esse uideantur. iuxta leges
autem tropologiae et septuaginta interpretes, sion refertur ad ecclesiam, de qua scriptum
legimus: qui exaltas me de portis mortis, ut annuntiem omnes laudationes tuas in portis filiae
sion. mons uero samariae, propter superbiam et iactantiam custodiae mandatorum dei,
intellegitur super haereticis, qui despiciunt ecclesiam, quia infirma mundi elegit deus, ut
confundat fortia, et stulta, ut perdat sapientiam sapientium, et intellegentiam prudentium
reprobet. isti uindemiauerunt primitias gentium, ut sub nomine christiano introducerent eos in
torcularia sua, ubi non calcatur uua, sed perditur; ubi non mustum exprimitur, sed uenenum.
et ingressi sunt sibi. pulchre dixit, sibi; non enim ingressi sunt in domino, sed sibi ingressi
sunt. alioquin deo magis egressi sunt, dum recedunt de ecclesia. quod que sequitur domus
israel, iuxta septuaginta, in principio capituli sequentis legendum est; iuxta hebraeos, in fine
huius, quod exposuimus.
Liber 3
Caput 6 cont
praepostero ordine atque confuso duodecim prophetarum opus et coepimus, et christo
adiuuante, complemus. non enim a primo usque ad nouissimum, iuxta ordinem quo leguntur,
sed ut potuimus, et ut rogati sumus, ita eos disseruimus. naum, michaeam, sophoniam, et
aggaeum, primo philoponotatais~g paulae eius que filiae eustochio prosephônêsa~g; secundo
in abacuc duos libros chromatio aquileiensi episcopo delegaui; tertio post longi temporis
silentium, abdiam et ionam tibi imperanti edisserui; praesenti anno qui sexti consulatus
arcadii augusti, et anitii probi fastis nomen imposuit, exsuperio tolosanae ecclesiae pontifici
zachariam, et eiusdem urbis mineruio et alexandro monachis malachiam prophetam
interpretatus sum. statim que recurrens ad principium uoluminis, osee et ioel, et amos, tibi
negare non potui. et post grauissimam corporis aegrotationem, dictandi celeritate ostendi
temeritatem meam, ut quod alii stilum saepe uertendo non audent scribere, ego committerem
casui, qui semper dictantes sequitur, et de ingenio atque doctrina, audaciae periculum facit;
quoniam, ut saepe testatus sum, laborem propria scribendi manu ferre non ualeo et in
explanatione sanctarum scripturarum, non uerba composita, et oratoriis floribus adornata, sed
eruditio et simplicitas quaeritur ueritatis. transite in chalane, et uidete, et inde ite in emath
magnam, et descendite in geth palaestinorum, et ad optima quaeque regna horum, si latior
terminus eorum termino uestro est. qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio
iniquitatis, qui dormitis in lectis eburneis, et lasciuitis in stratis uestris, qui comeditis agnum
de grege, et uitulos de medio armenti, qui canitis ad uocem psalterii: sicut dauid putauerunt se
habere uasa cantici, bibentes in phialis uinum, et optimo unguento delibuti sunt, et nihil
patiebantur super contritione ioseph. lxx: domus israel, transite omnes, et uidete in chalanem,
et pertransite inde in emath rabba, et descendite in geth alienigenarum optimas ex omnibus
regnis his, si ampliores sunt termini eorum terminis uestris, qui uenitis in diem malum, qui
appropinquatis et tangitis sabbata mendacia, qui dormitis in lectis eburneis, et affluitis deliciis
in stratis uestris, et comeditis haedos de gregibus, et lactentes uitulos de medio armentorum,
qui concrepatis ad uocem organorum, quasi stantia putauerunt, et non quasi fugientia; qui
bibitis uinum defaecatum, et primis unguentis ungimini, et nihil patiebamini super contritione
ioseph. transite omnes in chalane, quae nunc appellatur ctesiphon, et transite omnes. qui sunt
isti omnes? utique illi de quibus supra dixerat: optimates, capita populorum, et qui opulenti
estis in sion, et confiditis in monte samariae. uos igitur transite in persidis ciuitatem, et
diligenter attendite, et inde pergite in emath magnam, quae nunc antiochia nominatur.
magnam autem uocat, ad distinctionem minoris emath, quae appellatur epiphania. unde usque
hodie pergentibus mesopotamiam prima mansio uocatur emmas, corrupto quidem uocabulo,
sed pristini nominis uestigia retinens, cuius regio appellatur reblatha, in qua praesente
nabuchodonosor, regis iudaeae sedechiae interfecti sunt filii, et oculi illius excaecati. et
descendite, inquit, in geth palaestinorum. uos qui habitatis in monte sion, et in monte
samariae, descendite ad palaestinos, qui morantur in campestribus, et ad optima quaeque
regna horum, quae diuersis ciuitatibus subiacent, gazae et ascaloni, azoto, accaron, et geth, et
uidete si latior terminus eorum termino uestro sit, utrum uos, an illi, maiores obtineatis
prouincias; uos inquam, uos de populo israel, qui separati estis in diem malum, in diem
uidelicet captiuitatis, et appropinquatis solio iniquitatis, ad iniquum iudicem pergentes regem
babylonium. qui cum haec passuri sitis, nunc dormitis in lectis eburneis, et lasciuitis in stratis
mollibus, ut somno libidinem copuletis. qui comeditis non ad repellendam famem, et ad
sustentandum corpus humanum, sed ad delicias atque luxuriam, ut quicquid in gregibus et in
armentis tenerum atque pingue est, uestrae gulae paretis, quibus non sufficit libido penis, et
gutturis, et aestuans cibis aqualiculus, nisi tibiarum et psalterii et lyrae canticis aures uestras
mulceatis, ut quod dauid fecit in cultum dei, leuitarum ordines, et organorum reperiens
uarietates, uos ad uoluptatem et luxuriam conferatis. et bibitis in phialis uinum, non ad
satiandam sitim, sed ad opprimendum animum. et ungimini, non ad labores corporis
mitigandos oleo purissimo, sed unguentis pretiosissimis. cum que his deliciis affluatis, si
quos uideritis perire de populo, nulla misericordia super eorum interfectione flectimini, sed
contemnitis quasi bruta animalia, et in suo bestias cruore pereuntes. hunc eumdem sensum
etiam hiezechiel propheta sub pastorum ponit exemplo: qui comedunt lac de ouibus, et
uestiuntur lanis, et quicquid primum est deuorant, et uulnerata non sanant, confracta non
solidant, pereuntia non requirunt. cuncta quae iuxta historiae diximus ueritatem, secundum
septuaginta interpretes, ad allegoriae nubilum transferamus. domus israel, quae a me
recessisti, quae confidis in monte samariae, quae uindemiasti primitias nationum, transi et
uide, et perge ad muros plurimos, hoc enim interpretatur emath rabba; atque inde clementer
descende in torcular eorum, qui cadunt bibentes: geth enim et philistiim hoc resonant. et
omnia contemplare, praecipue que optima regna, uel optimas ciuitates de omnibus regnis; et
considera si plures sint termini eorum quam uestri. si enim uoluerimus mente tractare, et
uniuersarum gentium discutere philosophiam, aegyptiorum, indorum atque persarum,
reperiemus angustiores earum terminos sanctarum terminis scripturarum: in omnem enim
terram exiuit sonus eorum, et in fines orbis terrae uerba eorum. isti quibus supra dixerat:
domus israel, transite omnes, et uidete, a qualibus uitiis ad meliora transire iubeantur, sequens
sermo describit: qui ueniunt in diem malum, parantes sibi uitio suo diem malum; non quo
dies ullus sit malus, sed quo unusquisque paret sibi malum, iuxta illud quod in ecclesiaste
legimus: ne dixeris, dies priores meliores erant mihi quam isti, quoniam non in sapientia
interrogas super hoc; stultum est enim referre ad tempora, cum in nostra sit potestate, uel
bonum diem nobis facere, uel malum. isti appropinquant atque contingunt sabbata mendacia.
quomodo enim circumcisio carnis, et circumcisio cordis appellatur, et sunt in manifesto
iudaei, et in occulto, quorum alterum abicitur, et alterum comprobatur, ita sunt sabbata
domini sancta, et ueritate subnixa, et alia non sancta atque mendacia, quae occidentis litterae
sequuntur otium. quod que sequitur: qui dormitis super lectos eburneos, sic interpretari
possumus: qui athleta est domini, et exercetur ad luctam, et praeparat se contra aduersarias
potestates, dormit in nuda humo imitans iacob; et ponit sibi lapidem ad caput, quem
reprobauerunt aedificantes, et factus est in caput anguli. qui uero deliciis uacant atque
luxuriae, et omnia uentris causa faciunt, dormiunt in lectis eburneis mortui animalis, et
immundis haerent ossibus, et quia pulchra uidentur uitia, et praesenti nitore delectant,
requiescunt in eorum lectulis, et sopore grauissimo deprimuntur. isti non comedunt solidum
cibum et athleticum, de quo roborantur uires luctantium, sed mollem, et tenerum et
sinistrarum partium, quales sunt haedi de gregibus et uituli saginati, et tenelli, immo adhuc
lacte nutriti, hoc enim significat moscharia~g galathêna~g. concrepant quoque manibus ad
uocem organorum et sonitum, ut omnia opera eorum exspectent uoluptatem, nihil que faciunt
nisi quod uentri procurant et libidini. nec statim nobis illud prudens lector opponat, et
quomodo scriptum est: flumina concrepent manibus, et: omnes gentes, plaudite manibus, et:
iubilate deo adiutori nostro. ibi enim non ad organorum dicuntur sonitum concrepare, sed in
laude dei unum habere consensum. post organorum uocem intulit: quasi stantia putauerunt, et
non quasi fugientia. res enim saeculi, et omnia corpora, secundum epicurum, per momenta
fluunt et abeunt, et nihil in suo consistit statu, sed uel crescunt omnia, uel decrescunt, et
aquarum more torrentium labuntur in praeceps. unde et in saeculari litteratura legimus: sed
fugit interea, fugit irreparabile tempus. et in alio loco: eheu fugaces, posthume, posthume,
labuntur anni. nihil enim fugacius saeculo rebus que saeculi. quas dum tenemus amittimus, et
per infantiam, pueritiam, iuuentutem ac uirilem et ingrauescentem ac maturam aetatem, annos
que ultimos senectutis, in quae septem spatia philo uitam describit humanam, mutamur, et
currimus, et nescientes ad mortis terminos peruenimus. quod que sequitur: qui bibunt
defaecatum uinum, proprie referri ad haereticos potest, qui quasdam scripturas probant,
quasdam reprobant, defaecata cupientes uina potare, cum in sanctis scripturis nihil turbidum
sit atque caenosum, sed totum de superiori unda purissimum. isti primis unguntur unguentis,
qui non habentes artem unguentariam, absque ulla scientia scripturarum, et traditionibus ac
doctrina apostolorum, uindicant sibi sacerdotii dignitatem, et unctos domini dicunt se esse,
oleum que purissimum sensus sui faece contaminant. cum que haec faciant in interfectionem
eorum quos deceperunt, nullo dolore cruciantur, sed gaudent in alienis mortibus, et
miserorum sanguine delectantur. sensus iste pulcherrimus in quo dicitur: quasi stantia
putauerunt, et non quasi fugientia, in hebraico non habetur, sed pro eo scriptum est: sicut
dauid putauerunt se habere uasa cantici. unde uidetur mihi ab interpretibus additum, qui in
descriptione luxuriae, contra uitia et uoluptates huiusmodi sententiam protulerunt, ut non
uerterent quod scriptum erat, sed de suo, quod sibi uideretur, adderent, immo mutarent.
quapropter nunc migrabunt in capite transmigrantium, et auferetur factio lasciuientium.
iurauit dominus deus in anima sua; dicit dominus deus exercituum: detestor ego superbiam
iacob, et domos eius odi, et tradam ciuitatem cum habitatoribus suis. quod si reliqui fuerint
decem uiri in domo una, et ipsi morientur; et tollet eum propinquus suus, et comburet eum, ut
efferat ossa de domo, et dicet ei qui in penetralibus domus est: numquid adhuc apud te est? et
respondebit: finis est; et dicet ei: tace, et non recorderis nominis domini. lxx: propterea nunc
captiui erunt ab initio fortium, et auferetur hinnitus equorum ex ephraim; quia iurauit
dominus per semetipsum, dicit dominus deus uirtutum: quia ego abominabor omnem
contumeliam iacob, et regiones eius odi, et auferam ciuitatem cum omnibus habitatoribus
suis. et erit, si remanserint decem uiri in domo una, et mortui fuerint; et tollent domestici eius,
et conabuntur ut auferant ossa eorum de domo; et dicent his qui praesunt domui: si adhuc est
apud te? et dicet: nequaquam; et dicet: tace, nec nomines nomen domini. propter superiores
causas quas propheticus sermo describit - eorum qui dormiunt in lectis eburneis, et lasciuiunt
in stratis, et comedunt agnos de grege, et uitulos de medio armenti, et canunt ad uocem
psalterii et bibunt in phialis, et optimo unguento delibuti sunt, et insuper nihil patiuntur super
contritione populi eius, qui de ioseph stirpe generatus est -, nunc dominus comminatur, et
dicit: quia ista et ista fecerunt, nunc migrabunt in capite transmigrantium. et est sensus:
nequaquam in futurum poena differtur, nec de longis post saeculis prophetatur; quod nunc
ingruit, nunc uenturum est, meus sermo praedicit, ituros eos esse in principio
transmigrantium, principes uidelicet et potentes, quibus supra dixerat: audite uerbum hoc
uaccae pingues, quae estis in monte samariae. et rursum: uae qui opulenti estis in sion, et
confiditis in monte samariae; optimates, capita populorum, ingredientes pompatice domum
israel. uos qui primi estis diuitiis, primi captiuitatis sustinebitis iugum, secundum illud quod
in hiezechiele scriptum est: a sanctuario meo incipite. non a sanctis, ut plerique aestimant, sed
a subuersione templi, quod sanctum fuit. potentes enim potenter tormenta patientur, et cui
plus creditur, plus exigetur ab eo. et auferetur, inquit, factio lasciuientium, qui in capiendis
uoluptatibus unum habuere consensum, et comessationes exercuere ac symbola; hi pariter
auferentur, ut quorum una fuit luxuria, una sit poena. pro quo lxx interpretati sunt, auferetur
hinnitus equi de ephraim, quod in hebraico non habetur, et ex superfluo disseretur a nobis,
cum tropologiam texere coeperimus. iurauit dominus in semetipso, siue ut in hebraeo
legimus, in anima sua, iuxta illud quod in esaia scriptum est: neomenias et sabbata uestra, et
dies festos odit anima mea, non quod deus animam habeat, sed quod humanis loquatur
affectibus. nec mirum si animam habere dicatur, cum etiam membra cetera, quae uiliora sunt
anima, pedes et manus ac uentrem, et artus ceteros se habere testetur. quod si opposuerint
nobis hi, qui christum negant humanam habuisse animam, sed in humano corpore deum
fuisse pro anima, audiant in christo substantiam animae demonstrari, quomodo et membra
corporis eius habuere substantiam. in deo autem patre ut cetera, quae dicuntur, non sunt
membra, sed per eorum uocabula efficientiarum diuersitas indicatur, sic et animam non esse
substantialem, sed affectum mentis internae, et cogitationum locum, per quem deus suam
indicet uoluntatem. iurauit ergo dominus, deus exercituum, id est sabaoth - pro quo uirtutum
septuaginta transtulerunt -, se detestari superbiam iacob et domos eius odisse. hic iacob
secundum superius capitulum, ubi scriptum est: et nihil patiebantur super contritione ioseph,
aut decem tribus accipe, aut certe uniuersam domum duodecim tribuum. et traditurum
ciuitatem cum habitatoribus suis, uel samariam, uel certe hierusalem, uel in communi
utramque. quod ad tempus domini saluatoris referre possumus, post cuius aduentum et
passionem detestatus est deus omnem superbiam, uel iniuriam iacob, qua illum fabri filium et
samaritanum, et habentem daemonium conclamabant. idcirco hierusalem tradita est cum
habitatoribus suis romanis exercitibus. et intantum dei contra eos ira desaeuit, ut etiamsi
remanserint decem uiri in domo una, ipsi quoque moriantur, et propinquus, siue uicinus
comburat cadauera mortuorum, ut efferat ossa de domo sua, quia prae morientium turbis,
integra corpora efferri non ualeant. cum que iam qui lassus fuerit asportando, interroget eum
qui in penetralibus domus est, utrum supersint quos sibi tradere debeat, et ille respondeat:
finis est, iam non habeo quem tibi tradam ad sepeliendum; et antequam non habere se iuret,
ille qui interrogauerat, et foris erat, et non esse cognouerat, imperat ei, et dicit: tace, et non
recorderis nominis domini. hoc autem idcirco commemorat, ut ostendat, ne malorum quidem
pondere et necessitate compulsos uelle nomen domini confiteri, et in tantam apud israel
obliuionem, dei uenisse uocabulum, ut ne in simplici quidem iuramento nomen eius dignetur
audire. tenues historiae lineas duximus, nunc allegoriae imprimamus manum. principes
haereticorum, qui propter delicias suas meum populum deuorabant, et nihil patiebantur super
contritione ioseph, primi ducentur ad poenas, et auferetur hinnitus equi ex ephraim, qui in
scripturis sanctis dupliciter accipitur, aut in superbiam potentiam que eorum, qui hinniunt, aut
in libidinis magnitudinem. in superbiam malorum que consensum, ut ibi: hi in curribus, et hi
in equis, et: fallax equus ad salutem. et regibus israel praecipitur, ne sibi multiplicent equos.
et in libro iob, uox equi clangori tubae comparatur. in zacharia quoque legimus, quod
euangelii testimonio comprobatur, et refertur ad praesentiam saluatoris: gaude nimis, filia
sion, praedica, filia hierusalem. ecce rex tuus uenit tibi iustus et saluator, ipse mansuetus, et
ascendens super asinam et pullum asinae; et disperdet quadrigas ex ephraim, et equos de
hierusalem. in libidinis uero magnitudinem, et effrenatum coitus desiderium, ut in hieremia,
qui luxuriosos adulteros que describens, intulit: unusquisque super uxorem proximi sui
hinniebat. tales equos, christi aduentus, et dei ira subneruat. et iurat dominus per semetipsum,
quia maiorem per quem iuret non habet, se detestari omnes haereticorum contumelias, et
uniuersas regiones eorum odisse. quicquid enim loquuntur iniuria est, et dignum odio dei. et
ablaturum ciuitatem et conciliabula eorum cum his qui habitant, et populum uidelicet, et
magistros, etiamsi reliqui fuerint decem uiri - qui se fuissent in sodomis et gomorrhis,
nequaquam super eas descendisset incendium -, omnes esse morituros ea morte, quae ducit ad
tartarum, de qua hiezechiel scribit: anima quae peccauerit, ipsa morietur. istorum ossa
sepeliunt propinqui et domestici eorum, de quibus dicitur: sine mortui sepeliant mortuos suos.
et ille qui foris est, et domum non ingreditur mortuorum, sed magis mortuos foras eicit,
imperat ei qui comburit mortuos, et dissoluit in cineres, et eorum ossa comminuit, ut taceat, et
purissimum dei nomen mortuo ore non maculet. peccatori enim dicit deus: quare tu enarras
iustitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? unde et nos prouidere debemus,
ne mortui sepeliamus mortuos, sed ut magis uiuentes, eos qui sunt mortui, producamus ad
uitam. quod si non fecerimus, imperatur nobis et dicitur, tace, quia indigni dei nomine
iudicamur. quia ecce dominus mandabit, et percutiet domum maiorem ruinis, et domum
minorem scissionibus. numquid currere queunt in petris equi, aut arari potest in bubalis,
quoniam conuertistis in amaritudinem iudicium, et fructum iustitiae in absinthium? qui
laetamini in nihili, qui dicitis: numquid non in fortitudine nostra assumpsimus nobis cornua?
ecce enim suscitabo super uos, domus israel, dicit dominus deus exercituum, gentem; et
conterent uos ab introitu emath, usque ad torrentem deserti. lxx: propterea ecce dominus
mandabit, et percutiet domum magnam ruinis, et domum paruam scissionibus. si
persequentur in petris equi, si reticebunt ad feminas? quoniam conuertistis in furorem
iudicium, et fructum iustitiae amaritudinem. qui laetamini super nullo uerbo bono, qui dicit:
nonne in fortitudine nostra habuimus cornua? quia ecce ego suscitabo super uos, domus
israel, ait dominus deus uirtutum, gentem; et conterent uos, non ut introeatis in emath, et
usque ad torrentem occidentis. quia in tantam rabiem prosilistis, ut etiam mortis tempore, et
imminentibus malis, nolueritis nomen domini nominare, ideo mandabit dominus, et percutiet
domum maiorem ruinis, et domum minorem scissionibus. si mandat, quomodo percutit? si
percutit, quomodo mandat? sed in eo quod mandat et iubet ministris, uidetur ipse percutere.
quomodo in iubente patre et faciente filio, facit ipse qui iussit, impleto illo uersiculo: ipse
dixit, et facta sunt; ipse mandauit et creata sunt. omnia enim per ipsum facta sunt, et sine ipso
factum est nihil, quod factum est. et in aegypto primogenita quae ab exterminatore caesa
referuntur, se dominus interfecisse testatur. sic et in praesenti loco mandat dominus, et ipse
percutit per ministros domum maiorem ruinis, id est decem tribus, quae appellabantur israel,
et domum minorem scissionibus, duas tribus quae regebantur a stirpe domus dauid. et nota
singulorum proprietates. israel, quia maiora peccauerat, feritur ruinis, et in aeternam traditur
captiuitatem. domus autem iuda, in qua erat templum, et quae ex parte peccauerat, lxx
annorum captiuitate retinetur, et non percutitur ruinis, sed scissionibus. scissa enim domus
sarciri potest, ruinae non tam instaurationem, quam aedificationem desiderant. cuius
utriusque domus ruinas et scissiones, equis et bubalis comparat, quorum priores in petris
currere nequeunt, posteriores tam indomiti sunt, ut iugum ceruicibus non recipiant, et cum
siluestres boues sint, propter feritatem nolint terram uomere scindere. uos autem cum equi et
bubali naturam suam mutare non possint, mutastis naturam dei, ut dulcem amarum faceretis,
et fructum iustitiae eius in absinthium uerteretis, quae est herba amarissima. qui laetamini in
nihili, uel idolis uitulis que aureis, qui nihil sunt dicente esther ad dominum: ne tradas
sceptrum tuum his, qui non sunt, uel in nihili atque mendacio. qui propria fortitudine putatis
assumpsisse uos cornua et reges et potentiam, quibus uentilaretis inimicos. quia igitur ista
fecistis, ecce ego suscitabo super uos, o domus magna, et domus minor, quae feriendae estis
ruinis et scissionibus; id est o domus israel et omnes duodecim tribus, gentem saeuissimam
assyriorum et chaldaeorum, quae uos conterat atque subuertat a principio usque ad finem, a
capite usque ad caudam; a terminis terrae uestrae, qui solem respiciunt, usque ad torrentem
deserti, siue occidentis, ut lxx transtulerunt, id est ab emath, usque ad rhinocoruram, inter
quam et pelusium riuus nili, siue torrens de eremo ueniens, mare ingreditur. emath supra
epiphaniam diximus, quae ab antiocho cui cognomentum epiphanês~g fuit, nomen sortita est.
qui autem putant quod hic domus israel decem tribus significet, explanare non poterunt
quomodo in comminatione dicatur aduersus decem tribus, quod conterendae sint ab epiphania
usque ad terminos aegypti, quibus terminis, non utique decem tribus, sed omnes duodecim
concluduntur, in quibus fuit etiam iudas et beniamin. quidam iuxta anagogen, domum
magnam et domum minorem, iudaicum populum significari putant, et de gentibus ecclesiam
congregatam. illi enim magni propter patres uocantur, et legem, et prophetas; nos minores,
quia absque testamento fuimus et mandatis dei, de quibus et in cantico legimus: soror mea
paruula est, et ubera non habet. quae domus magna et parua, in unam dei familiam
congregata, si non habuerit disciplinam, et dei mandata non fecerit, percutietur ruinis et
scissionibus. quotienscumque ergo uel in persecutionibus, uel in haeresibus et schismatibus
domus dei, quae est ecclesia, corruit atque laceratur, dei percutientis ostendit manum, quam si
uolumus effugere, comparationis audiamus et faciamus exemplum. in petris equi persequi
non ualent. petra christus est, qui donauit apostolis suis, ut ipsi quoque uocentur petrae: tu es
petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. qui in istis petris fuerit, aduersariae
potestates, quae appellantur equi, de quibus supra diximus, persequi eum non poterunt,
cursibus praepeditis, et per singulas petras corruentibus. ueniamus et ad aliam similitudinem,
iuxta consuetudinem nostram, editionem lxx interpretum disserentes, ne si omnino haereamus
hebraico, illusisse lectoris diligentiae, et tacendo de editione uulgata, frustra eam proposuisse
uideamur. aut reticebunt, inquit, in feminis, haud dubium quin equos significet, de quibus
supra dixerat: si persequentur in petris equi. isti equi, id est contrariae fortitudines, qui
insaniunt ad feminas, quando uirilem uiderint animum, et dei fortitudine roboratum, non
audent accedere. quando uero effeminatam mentem, et unguentis ac deliciis eneruatam, et in
muliebrem uersam mollitiem, statim insaniunt, et se tenere non possunt, et gestiunt ad
libidinem. sequitur: quia conuertistis in furore iudicium. conuertit in furorem iudicium, qui
iratus iudicat, et dicente domino: non accipies personam in iudicio, et in alio loco: non
misereberis pauperis in iudicio, et: quia dei iudicium est; ille irata ad iudicandum mente
descendit, immo cum causam nesciat, nec iudicii nouerit ueritatem, ante praeiudicat qualem
debeat ferre sententiam; fructum quoque iustitiae, qui dulcissimus est, uertit in amaritudinem.
quod de una uirtute diximus, intellegamus et de reliquis, prudentia, fortitudine, temperantia,
quarum qui iratus fuerit, fructus capere non poterit, et cum ceperit, amari erunt. unde dicitur
in esaia: uae qui dicunt dulce amarum, et amarum dulce. hoc autem illi dicunt, qui non causas
in iudicando, sed personas considerant, et fructum christi iustitiae, qui est dulcissimus,
uertunt in amaritudinem. quicumque igitur aut consanguinitate, aut amicitia, et econtrario, uel
hostili odio, uel inimicitiis in iudicando ducitur, peruertit iudicium christi, qui est iustitia, et
fructum illius uertit in amaritudinem. qui hoc faciunt, laetantur in nullo uerbo bono, siue
frustra, ut symmachus transtulit, id est alogôs~g, et erecti in superbiam dicunt: nonne in
fortitudine nostra habuimus cornua? cum e regione iustus in domino glorietur, et dicat: in te
inimicos nostros uentilabimus cornu. et in eodem loco: non enim in arcu meo sperabo, et
gladius meus non saluabit me. unde et in exodo iuxta hebraicum, et aquilae editionem,
legimus: et moyses nesciebat, quia cornuta erat species uultus eius, qui uere dicere poterat: in
te inimicos meos cornu uentilo. legimus et in alio loco: et exaltabit cornu populi sui, et:
exaltauit cornu christi sui, et cornu altaris, et munda animalia atque cornuta, quae sola
offeruntur deo, quorum interpretatio non huius est temporis. ob haec tanta peccata et
extremam superbiam, quae iniquitatem loquitur contra deum, et ponit in excelso os suum,
gentem saeuissimam dominus deus omnipotens se suscitaturum esse dicit, quae conterat et
contribulet eos, immo prohibeat ingredi in emath, et usque ad torrentem occidentis. emath
interpretatur murus, aut murata. uetabantur itaque ab hac gente saeuissima, cui supplicia
delegata sunt, confugere ad ciuitatem munitam, quae est caelestis hierusalem, ne introeant et
saluentur; in modum illius capituli quod in genesi legimus, ubi posuit deus cherubim et
flammeam rompheam, quae uertitur ad custodiendam uiam ligni uitae, ut qui eiectus fuerat de
paradiso, nequaquam illuc ingrederetur indignus. quod que sequitur: usque ad torrentem
occidentis, de sexagesimo septimo psalmo interpretabimur, in quo scriptum est: cantate
domino, psalmum dicite nomini eius; iter facite ei qui ascendit super occasum. dominus
nomen illi. nisi enim mala opera in nobis occiderint, christus non ascendet super nos. cum
que illa occiderint, et christum habuerimus aurigam, tunc nobis proficientibus et ad meliora
pergentibus in eodem psalmo imperabitur: cantate deo, psallite domino qui ascendit super
caelum caeli ad orientem. unde et in mysteriis, primum renuntiamus ei qui in occidente est,
nobis que moritur cum peccatis, et sic uersi ad orientem, pactum inimus cum sole iustitiae, et
ei seruituros nos esse promittimus. pro torrente occidentis, symmachus interpretatus est
uallem campestrem, theodotio torrentem arabiae, aquila torrentem qui est in planitie. quibus
uerbis ostenditur nequaquam in eis a murata ciuitate exclusis, muniri posse contra peccata,
nec peruenire illos ad torrentem campestrem et planum siue deserti, qui torrens dicitur
uoluptatis, iuxta illud quod legimus: de torrente uoluptatis tuae potabis eos.
Caput 7
haec ostendit mihi dominus deus: et ecce fictor locustae in principio germinantium serotini
imbris, et ecce serotinus post tonsor regis. et factum est cum consummasset comedere herbam
terrae, et dixi: domine deus, propitius esto, obsecro, quis suscitabit iacob, quia paruulus est?
misertus est dominus super hoc, non erit, dixit dominus. lxx: sic ostendit mihi dominus: et
ecce fetus locustarum ueniebat matutinus; et ecce bruchus unus gog rex. et erit si compleuerit,
ut deuoret fenum terrae, et dixi: domine deus, propitius esto; quis suscitabit iacob, quoniam
modicus est? paeniteat te, domine, super hoc; et hoc non erit, dicit dominus. non solum ea
quae multa post saecula futura sunt propheticus sermo praedicit, sed et uicina, et quae statim
uaticinium consequantur. solemus enim homines multo plus de nobis, quam de posteris
cogitare, dicente ezechia: fiat pax in diebus meis. ut qui uiderint rebus expleta quae ante
nuntiata sunt, conuertantur ad cultum dei, in cuius prophetis diuinationis est ueritas. ostendit
igitur dominus sennacherib regem assyriorum cum infinita exercitus multitudine, instar
locustae uniuersa tondenti, esse uenturum in principio imbris serotini, quando extrema dei
omnipotentis misericordia indigebat israel, huius autem locustae fictor et creator est dominus.
quae locusta uenit in principio imbris serotini, quando cuncta uirent et parturit omnis ager, et
diuersarum arborum flores in sui generis poma rumpuntur. et ut uno sermone indicem quod
uolo, cunctarum abundantiam rerum, flores arborum atque herbae segetum pollicentur. has
autem locustas, quae primo uere uolitabant, bruchus innumerabilis sequebatur, qui ueniebat
post imbrem serotinum, et appellabatur tonsor uel tonsura regis, eo quod uniuersa uastauerit,
et nihil penitus reliquerit herbae uirentis in terra. hunc tonsorem, siue tonsuram, esaias
acutam nouaculam uocat, quae pilos omnes et capillos israelitici corporis raserit. cum que, ait,
dubitarem, quae esset ista nouacula, statim intulit, regem assyriorum. nouacula igitur et tonsor
regis, exercitus chaldaeorum est, qui in modum bruchi uniuersa populatus est, et non solum
fruges sed ligna, fenum stipulam que consumpsit. factum est autem cum consummasset
bruchus qui uenerat post locustam comedere herbam terrae, et propheta intellegeret quod
uidebat, ad preces uertitur, et ait: domine deus, propitius esto, obsecro. nolo in subuersione
populi mei mea uerba compleri; nolo me ad hoc electum de pastorum numero, ut ruinam
decem tribuum nuntiem. quis enim suscitare poterit iacob, nisi tu solus? quo allidente, nullus
est qui suscitet. paruulus est iacob, et crebra hostium incursione deletus. cum que ille
precaretur, et interioris hominis lacrimas funderet, misertus est dominus super hoc, et
respondit: non perdam omne genus israel, reliquiae saluae erunt. aut certe sic accipiendum,
duo pariter futura conspexit. primum locustam, deinde bruchum. pro utroque dominum
deprecatus est, et in uno tantum exauditur, ut bruchus usque ad internecionem cuncta non
uastet. locusta autem uolitans quaedam deuorat, quaedam integra derelinquat. uidentur mihi
lxx interpretes, uerbum hebraicum gozi quod interpretatur tonsor, siue tonsura, intellexisse,
gog, zai litteram uau arbitrantes, et bruchi innumerabilem multitudinem gog genti
saeuissimae comparasse, quae terram iudaeam uastatura describitur. quid autem uoluerit
aquila dicere: ecce serotinus post gazae regem, cum gaza uerbo hebraico aza appelletur, non
satis intellego, nisi forte ipsum sermonem gozi posuit, et paulatim in gazam errore corruptus
est. dicamus et spiritaliter: qui post opera iustitiae - de quibus in propheta dicitur: seminate
uobis in iustitia, et innouate uobis noualia: et ne seminetis super spinas -, grauia peccata
commiserint, inducitur super eos fetus, uel generatio locustarum ueniens matutina, quando
transeuntibus noctis tenebris incipiunt sua peccata cognoscere, et quia non egerunt
paenitentiam adducitur bruchus, qui appellatur gog, rex; gog autem in linguam nostram
uertitur tectum, superba quaedam et arrogans fortitudo. cum que terrae nostrae fenum
stipulam que consumpserit, quicumque sancti in populo fuerint, ueniam precabuntur, et
dicent: domine deus, propitius esto. quis enim alius suscitare poterit iacob? quis medicorum
sanare haimorrousan~g, nisi tu solus, ad cuius tactum fimbriae, statim sanitas redit? paruulus
est enim iacob, siue modici numeri, quia nulla in eis uel pauca uirtutum remansere uestigia.
paeniteat te, domine, super hoc, quod te facturum tuo populo comminatus es. paenitentiam
autem dei in scripturis sic debemus accipere, quomodo somnum et iram; non quo deum
paeniteat, aut mutet sententiam, qui loquitur per prophetam: ego deus, et non mutor, et cui
nos dicimus: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient, sed quo, nobis ad meliora
conuersis, et ipsum paeniteat sententiae suae, ut nec iusto reddat praemia quae promisit, si
declinauerit ad iniquitatem, nec peccatori poenas, quas comminatus est, si conuersus fuerit ad
salutem. dicitur ad eum qui acturus est paenitentiam: ne dederis somnum oculis tuis, neque
dormitationem palpebris tuis, ut libereris quasi damula de cassibus, et sicut auis ex laqueis.
qui si domini primum mandata contempserit, et postea in angustiis constitutus euigilare
coeperit, suscitat dominum dormientem sibi, et dicit: exsurge, quare obdormis, domine?
econtrario, qui thesaurizauerint sibi iram in die irae, deum iratum sentient. quod si elegerint
paenitentiam, ira uertetur in misericordiam, et cum perturbationibus nostris atque uirtutibus in
utramque partem poenarum atque clementiae dominus commutabitur.
haec ostendit mihi dominus deus, et ecce uocabat iudicium ad ignem dominus deus; et
deuorauit abyssum multam et comedit simul partem. et dixi: domine deus, quiesce, obsecro;
quis suscitabit iacob, quia paruulus est? misertus est dominus super hoc; sed et istud non erit,
dixit dominus deus. lxx: sic ostendit mihi dominus deus, et ecce uocauit iudicium in igne
dominus deus, et deuorauit abyssum multam, et comedit partem; et dixi: domine deus, desine,
quis suscitabit iacob, quoniam paruulus est? paeniteat te, domine, super hoc; et hoc non fiet,
dicit dominus deus. primum dominus ostendit prophetae fictorem locustarum in principio
germinantium serotini imbris, et post imbrem serotinum, tonsorem regem, siue regis, et ut
uerbum exprimamus e uerbo, tonsuram regis sennacherib, qua cuncta decem tribuum
totonderit atque uastauerit. nunc idem dominus ostendit nabuchodonosor, immo uocat et
uenire praecipit contra iudam et hierusalem. uocat autem, ut templum et hierusalem igne
succendat, et faciat in igne iudicium, de eo qui quondam fuit populus suus. cum que uenisset
ignis ad iudicium, ut impleret domini iussionem, deuorauit abyssum multam, et comedit
simul partem, cunctas urbes iudae, et partem domini quae uocabatur templum eius. cum que
hoc propheta uidisset, dixit ad dominum, non ut supra: propitius esto, obsecro, sed: quiesce,
uel desine, ut quem coepisse iam uiderat, cessare precibus impetraret, praesertim cum nullus
sit alius qui iacentem et paruulum et humiliatum iacob ualeat suscitare, nisi dominus qui
potest captos in chaldaeam que translatos reducere in terram iudam. quia uero semel iuxta
osee prophetam et psalmistam dicentem: filii ephraim intendentes et mittentes arcum,
conuersi sunt in die belli, decem tribus ad haereticorum personam retulimus, quae
appellabantur israel, et duas, quibus iudas praeerat, ad ecclesiam et ecclesiae peccatores, qui
confitentur quidem rectam fidem, sed propter uitiorum sordes purgantibus se indigent
flammis; idcirco nunc dominus ad ignem iudicium uocare se monstrat, ut uniuscuiusque opus
quale sit ignis probet, et impleatur illud quod scriptum est: ambulate in lumine ignis uestri, et
in flamma quam succendistis. unde et ad babylonem dicitur: habes carbones ignis, sedebis
super eos, hi erunt tibi in adiutorium. et in psalmo, lingua dolosa et plena mendaciis, igne
carbonum dicitur esse purganda: quid detur tibi, aut quid apponatur tibi ad linguam dolosam?
sagittae potentis acutae, cum carbonibus desolatoriis. de his altaris carbonibus desolator carbo
duorum testamentorum forcipe prenditur, et esaiae labia purgat immunda, ut possit uerbum
domini prophetare. uocatus autem ignis ad iudicium, deuorat primum abyssum, id est omnia
genera peccatorum, ligna, fenum, stipulam, et postea comedit simul partem, hoc est ad
sanctos illius peruenit, qui in peculium domini et in eius parte reputantur; tempus enim est ut
incipiat iudicium a domo domini. et in hiezechiele praecipitur his qui poenas illaturi sunt: a
sanctis meis incipite. et in apostolo legimus: si cuius opus arserit, detrimentum patietur, ipse
autem saluus erit, sic tamen quasi per ignem. cum que omnes fuerimus in peccato, et
iacuerimus ad sententiae ueritatem, miserebitur dominus nostri, et quia paruuli sumus,
resurrectionis nos tempore suscitabit, siue suscitabit per uirtutes qui in uitiis iacebamus; hoc
domino promittente, atque dicente: sed et istud non erit. pulchre autem dixit: sed et istud, quia
supra iam dixerat: hoc non erit. non enim in finem irascetur, neque in aeternum
comminabitur. non secundum peccata nostra fecit nobis, neque secundum iniquitates nostras
retribuit nobis. quantum distat ortus ab occidente, longe fecit a nobis iniquitates nostras.
quomodo miseretur pater filiorum, misertus est dominus timentibus se. haec ostendit mihi
dominus: et ecce dominus stans super murum litum, et in manu eius trulla caementarii. et
dixit dominus ad me: quid tu uides, amos? et dixi: trullam caementarii. et dixit dominus: ecce
ego ponam trullam in medio populi mei israel. non adiciam ultra superinducere eum, et
demolientur excelsa idoli, et sanctificationes israel desolabuntur; et consurgam super domum
hieroboam in gladio. lxx: sic ostendit mihi dominus: et ecce uir stabat super murum
adamantinum, et in manu eius adamas. et dixit dominus ad me: quid tu uides, amos? et dixi:
adamantem. et dixit dominus ad me: ecce ego iniciam adamantem in medio populi mei israel.
nequaquam ultra addam ut pertranseam eum, et dissipabuntur arae risus, et sacrificia israel
desolabuntur, et consurgam super domum ieroboam in gladio. priusquam de adamante
disseramus, quem symmachus et lxx, pro eo quod in hebraico enach scriptum est,
transtulerunt, dicendum est breuiter, quod hoc uerbum aquila ganôsin~g, theodotio
têkomenon~g interpretati sunt, quorum alterum stannaturam, alterum tabescentem significat,
ut illa sartago, quam legimus in hiezechiele, in qua populi obsidione uallati, frixura
significatur, etiam in decem tribubus, et in regno ieroboam - qui nepos erat iehu, sub quo
prophetia haec cernitur -, per stannaturae uocabulum demonstretur. dominus itaque cernitur
stans super murum stannatum siue litum, et in manu eius stannatio siue trulla caementarii,
qua solent superinduci parietes, et non solum pulchritudinem accipere, sed et fortitudinem
contra iniuriam imbrium et creberrimas tempestates. legimus in hiezechiele dominum
comminantem, quod tempestate et grandine consurgente, nequaquam linat nec uestiat
parietem israel, sed dimittat eam pluuiis dissipari. unde et nunc dicit ille, de quo scribitur:
structor maceriae uocabitur, ipse angularis lapis et aedificator domus, quod deponat trullam in
medio populi sui israel, et cessare faciat atque torpere, ut nequaquam ultra superinducat eum,
et suo uestiat ac tueatur auxilio. cum que dominus protectionem suam, et, ut ita dicam,
parietis uestimentum trulla cessante subtraxerit, tunc demolientur excelsa idolorum, quae
hebraice appellantur bamoth, et sanctificationes decem tribuum desolabuntur, ut destruatur
dan et bethel, in quibus adorabantur uituli aurei. diximus ut potuimus quid ab hebraeis nobis
iuxta historiae sit traditum ueritatem; transeamus ad anagogen de xenocrate, qui scripsit super
lapidum gemmarum que naturis pauca uerba ponentes: 'adamas sui nominis lapis est, quem
latine indomitum possumus appellare, eo quod nulli cedat materiae, nec ferro quidem. nam si
ponatur super incudem, et graui ictu feriatur mallei, antea incus et malleus uulnus accipiunt,
quam adamas conteratur. cum que ignis omnia domet, et uniuersa metalla consumat, reddit
adamantem duriorem, ut ne paruulum quidem in eo angulum uis nimii ardoris obtundat. uidi
et in auro adamantem magnitudine millii, cum que uicinum consumatur aurum longo usu ac
nimia uetustate, solus adamas non atteritur, et nulla lima imminui potest, sed econtrario
limam terit, et quicquid attigerit, lineis sulcat. hic lapis durissimus et indomabilis solo
hircorum cruore dissoluitur, et missus in calidum sanguinem, perdit fortitudinem suam. est
autem paruus et indecorus, ferrugineum habens colorem, et splendorem crystalli. quattuor que
adamantis genera describuntur. primus est indicus, secundus arabicus, tertius macedonicus,
quartus cyprius, pro qualitate regionum uel plus uel minus duritiam possidentes. dicitur
quoque in electri similitudinem uenena deprehendere, et maleficis resistere artibus'. talis est
dominus atque saluator, qui cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse se
aequalem deo, sed semetipsum exinaniuit formam serui accipiens in similitudinem hominum
factus, et habitu inuentus ut homo; humilians semetipsum, factus oboediens usque ad
mortem, mortem autem crucis. de quo esaias scribit: non est species illi, neque decor; uidimus
eum et non erat pulchritudo, despectum et nouissimum hominum, uirum dolorum, et scientem
ferre infirmitatem. hic stat super murum adamantinum, id est super sanctos et apostolos suos,
quibus donauit, ut et ipsi adamantes uocarentur, et a nullo superati dicerent: quis nos
separabit a caritate christi? tribulatio, an angustia an persecutio, an fames, an nuditas, an
periculum, an gladius? et iterum: certus sum, quia neque mors neque uita, neque angeli,
neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque
profundum, neque creatura alia poterit nos separare a caritate dei, quae est in christo iesu
domino nostro. petrus quoque qui erat fortissimus adamas, portae inferorum non
praeualuerunt aduersus eum. hic uir et dominus, qui stat super murum adamantinum, habet in
manu sua adamantem, qui nisi dei teneatur manu, et illius ualletur auxilio, omnem perdit
fortitudinem, dicente domino in euangelio: nemo potest rapere de manu patris mei. et
intantum robustus est, ut dicatur ad eum: si transieris per ignem, flamma non comburet te;
quanto que magis tentationibus caeditur, tanto fortior fit, et pro nomine saluatoris inter
flagella laetatur. cum que a nullo superari queat, solo mortiferae libidinis calore dissoluitur.
haec enim sanguinis hircorum et ipsius hirci dicitur esse natura, ut sit ad libidinem
calidissimus, et quod ignis edomare nequeat, solus illius dissoluat cruor. ponit ergo dominus
huiuscemodi adamantem in medio populi sui israel, et ultra non transit eum, nec dimittit ut
dissipentur arae, quae risu et subsannatione sunt dignae, et omnia haereticorum mysteria
domum que ieroboam, qui primus dei populum separauit, percutiat gladio, atque subuertat. et
misit amasias sacerdos bethel ad ieroboam regem israel, dicens: rebellauit contra te amos in
medio domus israel. non poterit terra sustinere uniuersos sermones eius. haec enim dicit
amos: in gladio morietur ieroboam et israel captiuus migrabit de terra sua. et dixit amasias ad
amos: qui uides, gradere, fuge in terram iuda, et comede ibi panem, et ibi prophetabis, et in
bethel non adicies ultra ut prophetes, quia sanctificatio regis est et domus regni est. lxx: et
misit amasias sacerdotes bethel ad ieroboam regem israel, dicens: congregationes facit contra
te amos in medio domus israel; non poterit terra sustinere omnes sermones eius. haec enim
dicit amos: in gladio morietur ieroboam. israel autem captiuus ducetur de terra sua. et dixit
amasias ad amos: qui uides, egredere, recede in terram iuda, et ibi uiue, et ibi prophetabis; in
bethel autem non adicies ultra prophetare, quia sanctificatio regis est, et domus regni.
salomonis prouerbium est, immo mandatum: noli arguere malos, ne oderint te. et econtrario
de bonis praecepit: argue sapientem, et diliget te. in alio quoque loco: qui arguit, inquit,
hominis uias, gratiam habebit magis quam is qui loquitur quae delectent. itaque et amos
emendationis affectu loquebatur ad populum et ex sermonibus dei terribilia minabatur, ut
agentes paenitentiam, reuerterentur ad deum et idola desererent. tunc sacerdos bethel, in qua
erat uitulus aureus, quem constituerat ieroboam filius nabath et alii qui illi in imperio
successerant, mittit ad ieroboam nepotem iehu, qui ei nuntiet, dicens: rebellauit contra te
amos, siue congregationes facit atque conuentus in medio regni tui, israel; et tanta loquitur, ut
terra regni tui uerba eius sustinere non possit. audet autem mittere ad regem israel quasi
pontifex, metuens ne si populus conuertatur ad cultum dei, ille sacerdotii perdat gloriam. cum
que duo audierit, demolientur excelsa idolis, siue arae risus, et sanctificationes, uel
caeremoniae israel desolabuntur, et consurgam super domum ieroboam in gladio, eo quod
idola penitus destruantur, quibus praeerat amasias sacerdos, et contra ieroboam deus
consurgat in gladio nisi egerit paenitentiam; ille de sua non mandat iniuria, ut de regis tantum
contumelia dolere uideatur. haec enim, inquit, dicit amos. erras, calumniator. in omnibus
enim sermonibus suis non quasi ex se propheta loquitur, sed semper praeponit in titulo: haec
dicit dominus. igitur quae locutus est dominus amos prophetam dixisse commemorat, ut
magis regem prouocet ad uindictam. quae sunt quae dicit amos? in gladio morietur ieroboam.
et in hoc mentiris: non enim dixit: morietur; si enim hoc dixisset, uidebatur non suscipere
paenitentiam, sed consurget dominus super domum ieroboam in gladio, comminans poenam,
non inferens. nec dicit: in gladio morietur ieroboam, sed: consurgam super domum ieroboam
in gladio. ieroboam quippe gladio non est mortuus, sed domus eius, id est filius zacharias, deo
percutiente, deletus est. et israel, inquit, captiuus migrabit de terra sua; adde et cetera, si non
egerit paenitentiam. porro ieroboam uanissima amasiae mandata contemnens, nihil ad ea quae
ille mandauerat uoluit respondere, unde ipse sibi assumit auctoritatem sacerdotalis fastigii; et
loquitur ad amos: qui uides, gradere, fuge in terram iuda. prophetae, ut crebro diximus, prius
appellabantur uidentes, quia quae uentura dicebant, cordis oculis intuebantur. quaerat prudens
lector, quare uidentem uocet et nomine prophetali, quem de terra israel exire compellit? cui
respondendum est, aut cum irrisione eum dicere kata~g antiphrasin~g, quod omnia mentiatur,
aut quia uidebat multos esse in populo, qui eum libenter audirent; propter quod et regi retulit:
congregationes facit contra te amos; aperte iniuriam non audet facere, ne audientes laedere
uideatur. uade, inquit, in terram iuda, in qua natus es, ubi libenter audiuntur insani, et comede
ibi panem tuum, uel ibi uiue, aut certe exerce artem tuam per quam tibi reperias cibos, et ibi
uaticinare, quia habes multos quos consueuisti seducere; in bethel autem, in qua ego sum
sacerdos, ultra non adicies prophetare, quia sanctificatio regis est et domus regni. et hoc quasi
falsus sacerdos loquitur adulans regali fastigio, ut non dicat: sanctificatio dei nostri est, et
domus idoli, sed sanctificatio regis et domus regni; hanc habentibus cunctis qui falsos deos
colunt consuetudinem, ut superbiam suam regibus imputent, et quod ipsi faciunt, rex fecisse
uideatur. omnia quae de amasia, et ieroboam, et israel, et amos interpretati sumus,
tropologikôs~g ad haereticos referenda sunt, quorum sacerdos amasias solet interdum mittere
ad ieroboam regem haereticum, atque haereticorum patronum; et sanctos uiros ac praecones
fidei accusare apud eum, et iubere doctoribus, ne praedicent in israel, ne contra regis faciant
uoluntatem, quia bethel, hoc est domus dei, et falsa ecclesia sanctificatio regis sit, et domus
regni. solent enim dicere: imperator nobis communicat, et si quis eis restiterit, statim
calumniantur, ergo tu contra imperatorem facis? augusti mandata contemnis? et tamen
consideremus, quod multi reges christiani qui persecuti sunt ecclesiam dei, et arianam
impietatem in toto orbe fundare conati sunt, uincant in scelere ieroboam regem israel. ille
enim falsi sacerdotis mandata despexit, nec ad suggestionem eius quicquam uoluit
respondere. isti autem cum multis amasiis sacerdotibus suis, fame et penuria, carceribus et
exsiliis amos prophetam et sacerdotes domini necauerunt. et respondit amos, et dixit ad
amasiam: non sum propheta, et non sum filius prophetae, sed opilio ego sum uellicans
sycomoros. et tulit me dominus cum sequerer gregem, et dixit ad me: uade, propheta ad
populum meum israel. et nunc audi uerbum domini: tu dicis: non prophetabis super israel, et
non stillabis super domum idoli. propterea haec dixit dominus: uxor tua in ciuitate
fornicabitur, et filii tui, et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua funiculo metietur, et tu in
terra polluta morieris, et israel captiuus migrabit de terra sua. lxx: et respondit amos, et dixit
ad amasiam: non eram propheta ego, neque filius prophetae, sed pastor uellicans sycamina. et
tulit me dominus ex ouibus, et dixit dominus ad me: uade, et prophetiza super populum
meum israel. et nunc audi sermonem domini: tu dicis: noli prophetare super israel, et ne
congreges audientes contra domum iacob. propterea haec dicit dominus: uxor tua in ciuitate
fornicabitur, et filii tui et filiae tuae in gladio cadent, et terra tua funiculo diuidetur, et tu in
terra immunda morieris; israel autem captiuus ducetur de terra sua. hoc quod beatos apostolos
fecisse scriptura commemorat, quando denuntiauerunt eis scribae et pharisaei ne docerent in
nomine iesu, et illi responderunt dicentes: oboedire deo magis oportet quam hominibus, etiam
amos prophetam fecisse cognoscimus, qui iubente idolorum pontifice, ne prophetaret in
bethel, non solum prophetat, et ostendit se magis deum timere mittentem, quam illum
prohibentem, sed audacter et libere ipsi denuntiat supplicia qui uetare conatus est, et dei
impedire sermonem. non solum, inquit, non sum propheta, siue non eram - quorum alterum
humilitatis, alterum ueritatis est -, nec filius prophetae, de prophetali stirpe descendens, sed
cum essem armentarius et ruborum mora distringerem, tulit me dominus sequentem greges.
pro armentario, qui hebraice dicitur boger aquila et symmachus et theodotio et quinta editio
boukolon~g transtulerunt, qui armenta pascit, non oues. soli septuaginta aipolon~g dixerunt,
qui proprie pastor caprarum appellatur apo~g tou~g aipoliou~g, quod interpretatur quidem
grex, qui in altioribus conuersatur, ut ostendat greges caprarum semper rupes et asperas
cautes et altiora conscendere. sed quoniam infert: et tulit me dominus ek~g tôn~g probatôn~g,
id est de pecoribus, uidetur magis oues significare, quam capras, licet in principio leuitici
legerimus, et oues et capras, pecorum nomine demonstrari. ita enim dominus loquitur: si
obtuleris apo~g tôn~g probatôn~g, id est, de pecoribus domino, agnum, uel haedum, et ouem,
siue capram. porro hoc quod ait, uellicans sycamina, quod aquila interpretatus est scrutans
sycomoros, et symmachus habens sycomoros, quidam ita edisserunt, ut sycamina uelint
appellari genus arborum, quae palaestinae nascuntur in campestribus, et agrestes afferunt
ficus; quae si non uellicentur, amarissimas cariculas faciunt et a culicibus corrumpuntur.
nobis autem, quia solitudo in qua morabatur amos, nullam huiuscemodi gignit arborem,
magis uidetur rubos dicere, qui afferunt mora, et pastorum famem ac penuriam consolantur.
utcumque uoluerit lector accipere, hoc dicendum est, quod humilem pastorem et rusticum
assumpserit dominus, et miserit ad populum suum israel, et praeceperit ei, ut egrediens de
terra sua, samariam pergeret et ibi quae uentura sunt prophetaret. quia igitur domino, inquit,
iubente ut loquar, tu amasia dicis mihi: non prophetabis super israel, et non stillabis super
domum idoli, audi quae contra te dominus comminetur. pro domo idoli, in hebraico scriptum
est beth isaac, id est domus risus, isaac enim risus interpretatur, quod lxx transtulerunt,
domum iacob, nomen pro altero nomine, et non rem intellegentes. rursum ubi nos posuimus:
et non stillabis, symmachus interpretatus est, non increpabis. stillare autem prophetas, idioma
scripturarum est, quod non totam dei simul inferant iram, sed paruas stillas comminatione
denuntient. quia ergo dixisti mihi: non prophetabis, uxor tua in ciuitate fornicabitur, quod
melius interpretatus est symmachus, porneuthêsetai~g, non quod ipsa fornicetur, sed quod
passiuo genere ab aliis constuprata sustineat fornicationem. grandis autem dolor, incredibilis
que ignominia, quando maritus in media ciuitate, praesentibus cunctis, uxoris iniuriam
prohibere non potest. filii quoque, inquit, tui et filiae in gladio cadent. non est tantus dolor in
filia constuprata, quantus in uxore polluta, nec tantus dolor in uxore occisa, quantus in filiis
trucidatis. maritus enim libentius habet uxorem interfici, quam pollui. nec hoc sufficit ad
iniuriam, nisi et terra ipsius funiculo ab hostibus diuidatur, et nouos cultores recipiat. ipse
quoque amasias, qui nunc gloriatur in sacerdotii potestate, nequaquam moriatur in terra sua,
sed ductus in captiuitatem moriatur in terra quae polluta est idolis, et non ante moriatur, nisi
populum quem deceperat, seruientem uideat atque captiuum. secundum tropologiam, amasias
sacerdos interpretatur robustus et rigidus, eo quod rebellis et ferox ecclesiasticum uirum et
uere prophetam uetet dei uerba proferre et doctrinam, et errantem populum corrigere
prohibeat. huius uxor falsa ecclesia patebit fornicationi omnium, et filii eius ac filiae quas
male in errore generauit, domini mucrone ferientur; humus quoque illius et uniuersa possessio
erit pars daemonum, et ipse morietur in terra polluta, quae non habeat habitatorem deum, sed
multis prauae religionis contaminetur erroribus, et omnis populus qui falsum sibi nomen
assumit israel, captiuus migrabit de terra sua, ut non seruiat deo, sed haereticorum ac
daemonum iugo colla submittat.
Caput 8
haec ostendit mihi dominus deus: et ecce uncinus pomorum, et dixit: quid tu uides, amos? et
dixi: uncinum pomorum. et dixit dominus ad me: uenit finis super populum meum israel; non
adiciam ultra ut pertranseam eum, et stridebunt cardines templi in die illa, dicit dominus deus;
multi morientur, in omni loco proicietur silentium. lxx: sic ostendit mihi dominus deus: et
ecce uas aucupis. et dixit: quid tu uides, amos? et dixi: uas aucupis. et dixit dominus ad me:
uenit finis super populum meum israel; non addam ultra ut pertranseam eum; et ululabunt
laquearia templi in die illa, dicit dominus deus. multi cadentes erunt; in omni loco iniiciam
silentium. quod hieremias sub uirga cernit uigiliarum, siue nucis eo quod uigilauerit super
peccata populi sui, ne quasi clausis ei conniuentibus oculis eorum delicta non uiderit; hoc
nunc amos aduersus iudam et israel pariter intuetur sub specie uncini, qui hebraice appellatur
chelub et a lxx in uas aucupis uertitur; cum auceps proprie moces nuncupetur, sicut supra in
hoc eodem propheta legimus: si cadet auis super terram sine aucupe. et est sensus: sicut
uncino rami arborum detrahuntur ad poma carpenda, ita ego proximum captiuitatis tempus
attraxi. et ut sciamus hoc esse quod dicimus, ipse interpretatur deus, quid significet uisio,
quam prophetae ostenderat. uenit finis super populum meum israel. quod que sequitur: non
adiciam ultra ut pertranseam eum, hoc significat, quod iniquitates populi sui ultra non
transeat, nec neglegat, neque impunita scelera transire permittat. et ne solum de decem
tribubus dicere uideretur, intulit: stridebunt cardines templi, siue laquearia in die illa, dicit
dominus. hoc autem huperbolikôs~g accipiendum, quod tam graue malorum pondus
incumbat, ut ipsi quoque portarum cardines et excelsa laquearia ululent, et incredibilem
sentiant uastitatem; quando multi morientur et captis habitatoribus uel occisis, in omni loco
proiciatur silentium. sin autem uoluerimus legere pro uncino pomorum uas aucupis, hoc
dicendum est, quod quomodo auceps uisco uel retibus aues uolantes per aerem, et sublimius
discurrentes ad terram detrahit, sic dominus per sennacherib siue nabuchodonosor, quos nunc
aucupes intellegimus, populum suum prius liberum, et legis obseruatione sublimem
comprehenderit, uinxerit, transtulerit, enecarit. non enim iniuste tenduntur retia auibus. et hoc
non solum ad babyloniae captiuitatis tempus referendum est, sed et in aduentum domini
saluatoris, quando dixerunt: aufer de terra talem; crucifige eum, crucifige eum; et perdiderunt
alas columbae. et uenit finis super eos, et extrema captiuitas, ultra que non pepercit eis deus.
et ululauerunt cardines templi, uel laquearia templi, super occisum populum corruentia. et in
omni loco proiectum est silentium, habentibus iudaeis moysen et prophetas, sed non
habentibus uerbum dei; legentibus litteram, et perdentibus spiritum, quando facta est mensa
eorum in laqueum, et in retributionem, et in ruinam; et excaecati sunt oculi eorum, ut non
uiderent; et obturatae sunt aures eorum, ut non audirent; et incuruatum est dorsum eorum ne
caelum suspicerent, sed cum euangelica illa muliere, quae habebat spiritum infirmitatis,
semper terrae incumberent. et effusa est super eos ira dei, et furor irae eius comprehendit eos,
ita ut fieret habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum non esset habitator; quando
completum est: ecce dies ueniunt, dicit dominus, et mittam famem super terram; non famem
panis, neque sitim aquae, sed audiendi uerbum domini; de quo in posterioribus, si
peruenerimus ad calcem, plenius disserendum est. nos ergo cernentes, quia deus naturalibus
ramis non pepercit, timeamus eadem perpeti, et aucupis laqueos declinemus, dicamus que ad
dominum: ne taceas, neque compescaris, deus, et ne sileas a me, et assimilabor
descendentibus in lacum. in toto orbe terrarum proiectum est silentium iudaeorum,
ubicumque fuerint, mussitant potius quam loquantur, et cum blasphemia eorum contra
dominum saluatorem ad caelum usque perueniat, omnis interpretatio scripturarum muta est et
silens, et aures non ponit ad audiendum. audite hoc qui conteritis pauperem et deficere facitis
egenos terrae, dicentes: quando transibit mensis, et uenumdabimus merces, et sabbatum, et
aperiemus frumentum, ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum; et supponamus
stateras dolosas, ut possideamus in argento egenos, et pauperes pro calceamentis, et
quisquilias frumenti uendamus. lxx: audite haec qui conteritis mane pauperem, et opprimitis
egenos de terra, qui dicitis: quando pertransibit mensis, et negotiabimur; et sabbata, et
aperiemus horreum, ut faciamus minorem mensuram et maius pondus; et faciamus stateram
iniquam, ut possideamus in pecunia pauperes, et egenum pro calceamentis, et de omni
uenditione negotiemur. ne frustra uideatur uncinus pomorum, et uas aucupis esse
monstratum, et per haec uicina imminere captiuitas, causae offensae dei breuiter describuntur.
o tu, iuda, o tu, israel, audite quae scelera feceritis, de nocte surgentes, pro oratione et hymnis
in deum; studium habetis opprimendi, siue conterendi pauperes, ut fame et egestate confecti
auferantur de terra. qui exspectatis kalendas, ut negotiemini, et usuras augeatis de usuris, et
sabbata, ut aperiatis horrea, detis que frumenta amplius recepturi, et dei sollemnitates turpis
lucri gratia in uestra compendia uertitis; qui minorem in uendendis mercibus mensuram
facitis, et maiora pondera in accipiendis, stateram que iniquam, ut possideatis pecuniam
pauperis, et tam uiles habeatis homines, ut impleatis illud, quod supra de uobis dixeram: pro
eo quod uendidistis argento iustum, et pauperem pro calceamentis; in tantam lucri rabiem
prosilistis, ut non frumenta, quorum esu hominum corpora sustentantur, sed quisquilias et
purgamenta frumenti uendatis pauperibus, puluerem et paleas tritico commiscentes. quod
quidem et peruersos doctores ac principes, qui absque timore dei dominantur cleris, de quibus
hieremias loquitur: cleri eorum non proderunt eis, nonnumquam facere cernimus, qui putant
quaestum esse pietatem, et sedentes in templo nummularii proponunt columbas, non in
caueis, sed in cathedris quasi magistri, spiritus sancti dona uendentes; qui faciunt mensuram
minorem atque maiorem, ut pauperibus, uel parum, uel nihil; diuitibus autem et his, de quibus
sectantur lucra, in modum concionatorum loquantur sermone longissimo. et propter pecuniam
conterant capita pauperum atque conculcent, et non frumentum domini, quod confirmat cor
hominis, sed quisquilias et uilissimum puluerem auidis faucibus ingerant; etiam haec qui
nullius sunt pretii uenditantes, cum dominus apostolis praeceperit: gratis accepistis, gratis
date. iurauit dominus in superbiam iacob: si oblitus fuero usque ad finem omnia opera eorum.
numquid super isto non commouebitur terra, et lugebit omnis habitator eius et ascendet quasi
fluuius uniuersus, et eicietur, et defluet quasi riuus aegypti. lxx: iurauit dominus contra
superbiam iacob: si obliuiscetur in finem omnia opera uestra. et super his non conturbabitur
terra, et lugebit omnis habitator eius et ascendet quasi flumen consummatio ipsius, et
descendet quasi fluuius aegypti. iurantem dominum saepius scriptura commemorat. primum
in genesi, uocauit angelus domini abraham secundo de caelo, dicens: per memetipsum iuraui,
dicit dominus, quia fecisti uerbum hoc, et non pepercisti filio tuo carissimo, benedicens
benedicam tibi, et multiplicans multiplicabo te quasi stellas caeli, et sicut arenam quae est in
litore maris. et in centesimo nono psalmo: iurauit dominus, et non paenitebit eum; tu es
sacerdos in aeternum secundum ordinem melchisedech. quod, quicumque est ille qui ad
hebraeos scripsit epistolam, disserens ait: quoniam neminem habuit per quem iuraret
maiorem, iurauit per semetipsum. et in hoc eodem propheta supra legimus: iurauit dominus in
sancto suo, siue per sanctos suos, quia ecce dies uenient super uos, et tollent uos in armis,
siue in contis, et reliqua. qui ergo prius in sancto suo, siue per sanctos suos iurauerat, nunc
iurat contra superbiam iacob, ut si non credunt comminanti, credant iuranti in humanam
similitudinem, qui iuramentum tunc assumunt quando simplicibus eorum uerbis non creditur.
nec mirum est si deus iurare dicatur, cum dormientibus dormiat, et uigilantibus uigilet, his
que qui sibi thesaurizauerunt iram in die irae, dicatur irasci. iurat autem, quod non
obliuiscatur usque ad finem operum eorum; superbis enim deus resistit, humilibus autem dat
gratiam; sed omnia memoriter teneat quaecumque peccauerint, et usque ad finem et iudicii
tempus adducat. unde paenitentes rogant: ne memineris iniquitatum nostrarum antiquarum;
praesertim cum aduersus superbos ipsa terra moueatur, siue turbetur et lugeat, non colonus et
aduena, sed habitator eius; et ascendat sicut fluuius consummatio, et descendat sicut flumen
aegypti, ut qui egerit paenitentiam, ascendat cum fluuio scandente; qui autem perseuerauerit
in delictis, descendat sicut fluuius aegypti, et ingressus mare absorbeatur. ac per hoc ostendit
superbiam iacob, contra quam iurat dominus, aeternis suppliciis deuorandam. et erit in die
illa, dicit dominus: occidet sol in meridie, et tenebrescere faciam terram in die luminis; et
conuertam festiuitates uestras in luctum et omnia cantica uestra in planctum; et inducam
super omne dorsum uestrum saccum et super omne caput caluitium; et ponam eam quasi
luctum unigeniti et nouissima eius quasi diem amarum. lxx: et erit in die illa, dicit dominus
deus: occidet sol meridie et contenebrescet super terram in die lux; et conuertam
sollemnitates uestras in luctum et omnia cantica uestra in planctum; et inducam super omnem
lumbum saccum et super omne caput caluitium; et ponam eam quasi luctum dilecti et qui
cum eo sunt, quasi diem doloris. diem illam, diem captiuitatis significat, quando uterque
populus ducetur in assyrios atque chaldaeos, quibus prae tristitiae magnitudine occidet sol
meridie; et clara omnibus luce, tenebrae cuncta complebunt, quando festiuitates eorum et
omnia cantica in luctum planctum que conuersa sunt et super omne dorsum siue lumbos,
accincti sunt cilicio, et iuxta consuetudinem ueterum lugentium, super capita habuere
caluitium, quod et iob in mortibus liberorum fecisse legimus. et tanta erit magnitudo luctus
atque tristitiae, ut unici filii morientis matri que carissimi uincat dolorem et omnia planctu et
amaritudine compleantur. possumus hunc locum et in domini intellegere passione, quando sol
hora sexta retraxit radios suos, et pendentem in cruce dominum suum spectare ausus non est,
quando tenebris cuncta complentibus, festiuitates eorum et cantica, uespasiano tito que
superantibus, in luctum planctum que mutata sunt; quando lacrimarum et paenitudinis et
ciliciorum repleta sunt omnia, et capita habuere caluitium, quae prius nazaraeorum decorata
caesarie, comam domino nutriebant. tunc primogenitus filius dei, populus israel, qui in
unigenitum et uere filium dei miserat manum, aeterno luctui traditus est; et nouissima eius,
siue qui cum eo erant, amaritudine sunt repleta. nunc igitur illis habentibus tenebras, qui
reppulerunt solem iustitiae, nos qui sedebamus in tenebris et in umbra mortis, uidimus lucem
magnam, et illorum uniuersa festiuitas ad ecclesiae translata est mysteria, ut illis flentibus,
nos laudes domino concinamus. illi pro zona accinguntur funibus et ciliciis, nobis cum
apostolis dicitur: sint lumbi uestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus uestris. nos
accincti sumus christi ueritate, implentes illud quod scriptum est: state accincti lumbos
uestros in ueritate. illi autem pro ueritate circumdati sunt diaboli mendacio. nostrum caput, de
quo saluator loquitur: uestri autem et capilli capitis numerati sunt, habet comam perpetuam, et
in capite nostro, qui christus est, fortitudinem possidemus, ut interficiamus leonem. illi autem
dormierunt in meretricis synagogae genibus, et diabolo tondente derasi, uirtutem capitis
perdiderunt, amittentes cum robore oculos, de quibus in ecclesiaste scriptum est: sapientis
oculi in capite eius, qui autem stultus est, in tenebris ambulat. illorum socii uersantur in luctu,
nostri comites induuntur laetitiae uestimento. ecce dies ueniunt, dicit dominus, et mittam
famem in terram, non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi uerbum, domini. et
commouebuntur a mari usque ad mare, et ab aquilone usque ad orientem circuibunt
quaerentes uerbum domini, et non inuenient. in die illa deficient uirgines pulchrae, et
adolescentes in siti, qui iurant in delicto samariae, et dicunt: uiuit deus tuus dan, et uiuit uia
bersabee; et cadent et non resurgent ultra. lxx: ecce dies ueniunt, dicit dominus deus, et
emittam famem super terram, non famem panis neque sitim aquae, sed famem audiendi
uerbum domini. et commouebuntur aquae de mari usque ad mare, et ab aquilone usque ad
orientem circuibunt quaerentes uerbum domini, et non inuenient. in die illa deficient uirgines
pulchrae, et iuuenes in siti, qui iurant per propitiationem samariae; qui dicunt: uiuit deus tuus,
dan, et uiuit deus tuus, bersabee; et cadent et non resurgent amplius. aquae in hebraico non
habentur, et propitiatio, quam nos in delictum uertimus, et ab hebraeis uocatur asamath,
idolum significat, quod principium peccatorum est. uetus narrat historia, tam latina quam
graeca, et omnium gentium barbararum, nihil fame durius, quae saepe compellit obsessos
humanis uesci carnibus, et in suam saeuire naturam, ita ut nec parentes parcant paruulis
liberis et maritalis affectus dudum uxoris amatae membra dilaceret. si hoc facit fames
corporum, quid de fame dicendum est animarum? quae in die resurrectionis domini oppressit
populum iudaeorum, et iuncta fami ardentissima sitis, non habentium panem, qui de caelo
descendit, et eas aquas, quae de iesu uentre manarunt. ablata est ab eis lex, et prophetae
aeterno conticuere silentio; mouentur a mari ad mare, et ab oceano britannico, usque ad
oceanum atlanticum, id est ab occidente ad meridiem, et ab aquilone usque ad orientem, toto
orbe peregrini, uerbum dei non ualent inuenire. in quo loco interrogabimus iudaeos, quam
illam diem significari putent, in qua sustineant famem audiendi uerbum dei; praesertim cum
legant scripturas, et humilitatem sequantur litterae? quibus ingerimus famem esse praedictam
intellegentiae spiritalis, in qua christus cernitur, passio domini et resurrectio reperitur.
circumeunt orbem, et quaerunt uerbum domini, et non inueniunt, quia uerbum domini
negauerunt, quod factum est in manibus omnium prophetarum, quod in principio apud patrem
erat, quod caro factum est, et habitauit in nobis. in illo tempore defecerunt uirgines pulchrae,
et adolescentes, siue electi, atque doctores - hoc enim significat baurim -, defecerunt in siti.
uirgines pulchras synagogas interpretantur, et electos magistros populi. qui cum defecerint,
maledictiones deuteronomii in populo iudaico docent esse completas. hi electi atque doctores
iurauerunt in idolo samariae, in uitulis scilicet aureis, et dixerunt: uiuit deus tuus, dan, in
terminis terrae iudaicae, ubi nunc paneas est, et eo tempore uitulus aureus colebatur, et uiuit
uia bersabee, quia longo illuc et raro itinere commeabant, propter reges iudae iustos pariter et
iniustos. et quia hoc fecerunt, idcirco corruent, et non resurgent amplius, id est non recipient
eum statum, quem prius habuerant. mittit autem dominus famem in terram super eos, qui
terrena sapiunt; et famem non panis sitim que non aquae, sed audiendi uerbum domini,
quando propter peccata populi doctrina deficit in ecclesiis; et a mari usque ad mare, id est a
salsis atque amarissimis fluctibus usque ad mare perueniunt; non occurrentes fluminibus, non
dulcissimis et uariis fontibus, sed rursus ad amara currentes; et ab aquilone usque ad
orientem, cupientes aquilonem deserere, qui est uentus durissimus, et ab ignorantibus dexter
uocatur; et peruenire ad orientem, quem reperire non poterunt, quia non recto pergunt itinere,
sed deuiis circumeunt callibus, uiam que regiam non tenentes, curuis ducuntur anfractibus. in
illo tempore deficient animae uirginales, quas incorruptas apostolus nominat; et cupit
aeternam pudicitiam possidere, scribens ad corinthios: despondi enim uos uni uiro uirginem
castam exhibere christo. timeo autem ne sicut serpens euam seduxit astutia sua, ita
corrumpantur sensus uestri et excidant a simplicitate, quae est in christo. et si essent omnes
uirgines pulchrae uel bonae, numquam dixisset: deficient uirgines bonae, sed ad
distinctionem malarum uirginum bonas posuit, quae sunt sanctae corpore et spiritu. malae
uirgines quinque sunt stultae, quae lampadibus suis oleum non parauerunt. bonae et speciosae
uirgines illae sunt, quae lumen habuere uirtutum, et sponsi thalamum ingressae sunt. deficient
autem uirgines, quia uerbum domini non inuenient. ex quo intellegimus, quando doctrina non
fuerit in ecclesiis, perire pudicitiam, castitatem mori, omnes abire uirtutes, quia non
comederunt uerbum domini, quod qui comederit saginatus eius cibo, audiet per salomonem:
iustus comedens satiat animam suam, animae autem impiorum esuriunt. et dauid qui ad
senectutem peruenerat abrahae, libere decantabat: iuuenis fui, et senui, et non uidi iustum
derelictum, nec semen eius quaerens panem. quanti martyres in persecutionibus perierunt
fame, et indiguerunt frumento alimentis que istis corporum. ergo de eo dicit pane, qui de
caelo descendit, quem qui comederit, nec esurire poterit, nec sitire. deficientibus autem
uirginibus, et adolescentes deficient, qui prius uicerant mundum; et idcirco deficient, quia
iurant in idolo samariae, quam in haereticorum persona semper accipimus, dicente hoc eodem
propheta: uae qui despiciunt sion, et confidunt in monte samariae. despiciunt enim haeretici
ecclesiam domini, et confidunt in falsitate dogmatum suorum, erigentes se contra scientiam
dei, scisso populo eius, dicentes: non est nobis pars in dauid, neque hereditas in filio iesse. si
quis ergo iurat in delicto samariae, et dicit: uiuit deus tuus, dan, et uiuit uia bersabee, iste
cadet et resurgere ultra non poterit. dan tribus in ultimis iudaeorum terminis possessionem
inuenire non potuit, sicut in libro iudicum scriptum est, interpretatur que iudicium. bersabee
autem pro uarietate accentuum uertitur in linguam nostram, puteus iuramenti, aut puteus
satietatis, ac septimi. itaque et haeretici in extremis scripturarum sanctarum finibus sitient, dei
iudicium contemnentes, et desiderantes uiam bersabee, quae fuit in tribu iuda; multa que
ecclesiae imitari sacramenta cupientes, saturatos et repletos esse se dicunt. quibus apostolus
paulus exprobrat: iam saturati estis, iam diuites facti estis; et iurant in nomine domini, qui
semel cadentes, quia deos idolorum, deum arbitrantur suum, amplius non resurgent. qui
autem uoluerint agere paenitentiam, et non dixerint: uiuit deus tuus, dan, et uiuit uia bersabee,
audient per hieremiam: numquid qui cadet, non resurget, aut qui auersus est, non reuertetur.
Caput 9
uidi dominum stantem super altare, et dixit: percute cardinem, et commoueantur
superliminaria; auaritia enim in capite omnium, et nouissimum eorum in gladio interficiam.
non erit fuga eis; fugiet et non saluabitur ex his qui fugerit. lxx: uidi dominum stantem super
altare, et dixit: percute super propitiatorium, et commouebuntur uestibula; et disice in capita
omnium, et reliquos eorum gladio interficiam. non fugiet ex eis, qui fugerit; et non saluabitur
ex illis, qui fuerit resaluatus. qui cum hiezechiele et ioanne baptista apertos uiderit caelos, et
uelamen, quod positum erat ante faciem moysi, ab oculis eius fuerit ablatum, ut compleatur in
eo quod scriptum est: mandatum domini lucidum illuminans oculos; iste uidebit stantem
dominum super altare, et praecipientem prophetae, siue ut multi putant, angelo qui reddendis
peccatorum suppliciis mancipatus est, ut percutiat cardines templi, siue propitiatorium, et
commoueantur superliminaria eius, siue uestibula. cum que, ait, templum propter malitiam
hominum dissipatum fuerit et destructum, et ira mea a sanctuario meo coeperit unusquisque
cognoscat se non posse euadere, auaritia omnia possidente; et nouissima sua esse mortem,
nulla que praesidia ad euadendam sententiam dei posse succurrere. quod que iuxta lxx
legimus: ut dissecaret in capitibus omnium, pulchre eorum capita diuiduntur, qui ab eo, qui
caput est omnium, sua sponte diuisi sunt atque dixerunt: non habemus regem nisi caesarem,
qui uoce impia clamauerunt: crucifige, crucifige talem, et: sanguis eius super nos, et super
filios nostros. quae omnia et ad haereticos referre possumus, quorum altare percutitur, et
omnes initiationes et sacramenta sacrilega commouentur, qui auaritiam habuerunt in capitibus
suis, clamante per eos perdice, et congregante quos non peperit, et faciente diuitias absque
iudicio. unde et nouissima eius siue reliquias dominus interficiet, ut coeptum capitulum
compleatur, et nouissimum eius erit insipiens. cum autem dominus percusserit cardines, et
induxerit super eos gladium, nullus erit qui possit euadere, et impendentem domini gladium
declinare. simul que et hoc erit notandum, quod stante super altare domino, primum
percutitur propitiatorium, siue cardines templi, deinde commouentur uestibula, tertio capita
omnium diuiduntur, quarto qui reliqui sunt interficiuntur gladio. nisi enim superbiam
haereticorum suo dominus calcauerit pede, et peruersam sceleratam que doctrinam spiritali
mucrone percusserit, et magistros eorum, qui accipiuntur in capitibus, inter se diuiserit, atque
in bonam partem occiderit, non possunt discipuli uiuificari, secundum illud quod scriptum
est: ego occidam et uiuificabo; ego percutiam et sanabo. occiduntur et percutiuntur magistri,
ut uiuificentur discipuli; capita diuiduntur, ut cetera membra sanentur. si descenderint usque
ad infernum inde manus mea educet eos; et si ascenderint usque in caelum, inde detraham
eos; et si absconditi fuerint in uertice carmeli, inde scrutans auferam eos; et si celauerint se ab
oculis meis in profundo maris, ibi mandabo serpenti, et mordebit eos; et si abierint in
captiuitatem coram inimicis suis, ibi mandabo gladio, et occidet eos, et ponam oculos meos
super eos in malum, et non in bonum. et dominus deus exercituum, qui tangit terram et
tabescit, et lugebunt omnes habitantes in ea, et ascendet sicut riuus omnis, et defluet sicut
fluuius aegypti. lxx: si defossi fuerint in inferno, inde manus mea euellet eos; et si ascenderint
in caelum, inde detraham illos; si absconditi fuerint in uertice carmeli, inde scrutans auferam
eos; et si demerserint se ab oculis meis in profundum maris, ibi mandabo draconi, et mordebit
eos; et si abierint in captiuitatem ante faciem inimicorum suorum, ibi praecipiam gladio, et
interficiet eos, et obfirmabo oculos meos super illos in mala, et non in bona. et dominus deus
omnipotens qui tangit terram, et commouet eam, et lugebunt omnes habitatores eius, et
ascendet sicut fluuius consummatio eorum, et descendet sicut flumen aegypti. qui supra
dixerat: non erit fuga eis; fugiet, et non saluabitur qui fugerit, nunc ipsam fugam in partes
secat, et hyperbolice etiamsi hoc et hoc fecerint, euadere eos non posse testatur. si
descenderint, ait, usque ad infernum, inde manus mea educet eos, non quo ullus ante
resurrectionis diem ab inferis retrahatur, sed quo et in inferno positi, in illius potestate sint.
quod super dathan et abiron impletum esse cognoscimus, quos uiuentes terrae hiatus
absorbuit. et si ascenderint, inquit, usque ad caelum, inde detraham eos, quia et henoch et
helias rapti cum corporibus in caelum, dei reguntur arbitrio. et cerne proprietates: ad infernum
descenditur, ad caelum conscenditur; de inferno educimur, de caelis detrahimur. in altero
extrema desperatio est, in altero superbiae magnitudo. si absconditi fuerint in uertice carmeli,
uel iuxta phoenicis terminos in septentrionali plaga, uel ad meridiem propter eremi
uastitatem, ubi quondam habitauit nabal carmelius, inde, inquit, scrutans auferam eos; et si in
profundo maris, atque ut de propheta loquamur, in tharsis, dei oculos uitare conentur, ibi
mandabo serpenti, quem in hoc loco leuiathan, siue cete significat, ut seruet metaphoram, et
per serpentem atque cetum ad hostes ueniat. et mordebit eos, id est, suis faucibus deuorabit. et
ne forsitan per superiora quae dixit, alius quicquam captiuitatem ab hostibus sentiremus, iuxta
morem suum aperuit scriptura quod prius sub aenigmatibus dixerat. et si abierint in
captiuitatem coram inimicis suis, ibi mandabo gladio, et occidet eos, ne scilicet extremam
malorum suorum aestiment seruitutem, sed etiam captos hostilis mucro confodiat; et qui
superesse potuerint et mortem euadere, dei aspectum non effugiant, sed ponat super eos
oculos suos in malum, et non in bonum, ut semper eos uisitet, et ad paenitentiam per tormenta
compellat. et haec facturum esse se dicit omnipotens deus, ad cuius tactum et nutum terrae
fundamenta quatiuntur, siue tabescunt, et omnis eius habitator planctu et luctibus occupatur.
quae loquitur, ut ostendat magnitudinem diuinae potentiae, ne forsitan uelit quidem facere
quod minatur, sed uires non impleant uoluntatem. sin autem terra tabescit, siue concutitur, et
creatorem suum insensibilis quoque natura persentit, quanto magis homo, fragile animal,
cuius animae thesaurus in uasis fictilibus atque corporeis clauditur? et quomodo aegypti
fluuius decurrit in mare atque sorbetur, ita et terra israel, de qua supra dixerat: qui tangit
terram et tabescit, ibit in captiuitatem, et ab hostibus deuorabitur; metônumikôs~g, ab eo
quod habet, id quod habetur, diuino significante sermone. et haec quidem sequentes historiae
ordinem, utcumque potuimus interpretati sumus, si tamen in quibusdam nos intellegentia non
defecit. ceterum omnem loci istius periochên~g dauid explicat, dicens: domine, probasti me,
et cognouisti me. statim que infert: quo ibo a spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? si
ascendero in caelum, tu illic es; si descendero in infernum ibi es. si sumpsero pennas meas
diluculo, et habitauero in extremis maris: etenim illuc manus tua deducet me, et tenebit me
dextera tua. in deuteronomio quoque simile quid legimus: mandatum hoc, quod ego praecipio
tibi hodie, non supra te est, neque procul positum, nec in caelo situm, ut possis dicere: quis
nostrum ad caelum ualet conscendere, ut deferat illud ad nos, et audiamus atque opere
compleamus? neque trans mare positum, ut causeris et dicas: quis e nobis transfretare poterit
mare, et illud ad nos usque deferre ut possimus audire, et facere quod praeceptum est? sed
iuxta te est sermo ualde in ore tuo, et in corde tuo ut facias illud. quando enim anima uinculis
laxata corporeis, uolandi quo uelit, siue quo ire compellitur, propter tenuitatem substantiae
habuerit libertatem, aut ad inferna ducetur, de quibus scriptum est: conuertantur peccatores in
infernum, omnes gentes quae obliuiscuntur deum, et: in inferno quis confitebitur tibi? et:
descendit in infernum gloria tua. aut certe ad caelestia subleuabitur, ubi sunt spiritalia
nequitiae in caelestibus, et si sibi uerae circumcisionis scientiam uoluerit uindicare, hoc enim
interpretatur carmelus, et humilitate contempta, habitare in montibus, et ibi scrutantem
manum dei euadere non ualebit. quod si desperans salutem, oculos dei uitare tentauerit, et in
ultimos salsorum fluctuum terminos peruenire, etiam ibi mandabit dominus serpenti tortuoso
et antiquo, qui est inimicus et ultor, et mordebit eam. capta quoque uitiis atque peccatis gladio
domini punietur, et ponet oculos suos super eam in malum, et non in bonum, ut per cruciatus
atque supplicia ad dominum reuertatur. cum que deus omnipotens tetigerit terram eorum
atque concusserit, et tabescere fecerit cuncta terrena, intellegentes scelera sua, uertentur in
luctum, et ipse dominus dupliciter ascendet atque descendet. ascendet super sanctos quasi
fluuius consummationis eius, id est terrae, ut opera eorum terrena consumat. descendet super
peccatores quasi flumen aegypti, ut in tormentorum amaritudinem impetu domini detrudantur.
qui aedificat in caelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundauit; qui uocat
aquas maris, et effundit eas super faciem terrae: dominus nomen eius. lxx: qui aedificat in
caelo ascensionem suam, et promissionem suam super terram fundat; qui uocat aquam maris,
et effundit eam super faciem terrae: dominus omnipotens nomen eius. dominus deus
omnipotens, qui respicit, siue tangit terram, et commouet eam, ipse est qui cotidie aedificat in
caelum ascensionem suam, et dicit in euangelio: pater meus usque modo operatur, et ego
operor. et non solum de costa adam in typum ecclesiae semel aedificauit euam, sed cotidie
credentes et membra corporis sui aedificat, et de terris ad caelum leuat, ut in illis ipse
conscendat. ascendit in caelum dominus cum henoch, ascendit cum helia, ascendit cum
moyse, cuius sepulturae locus, quia in caelum ascenderat, in terra non potuit inueniri. ascendit
cum paulo qui uas electionis, in apostolum de persecutore mutatus est, et de humilibus raptus
in sublimia, ita ut ascenderet in caelum tertium, et per spiritum sanctum et filium perueniret
ad patrem, et audiret uerba ineffabilia mysterii trinitatis, quae hominibus audire non licitum
est. iste ergo qui cotidie ascendit in sanctis, fasciculum suum fundauit super terram, de quo in
euangelio loquitur: ne timeas, grex paruule, quia complacuit patri meo habitare in te. iste
fasciculus una domini religione constrictus est. unde et ipsa religio a religando, et in fascem
domini uinciendo nomen accepit. porro iuxta septuaginta, repromissionem suam fundat super
terram, ut omnes illius repromissiones quas sancti prophetae suo ore cecinerunt, non inanem
sonum habeant, et cassa solius tropologiae nomina, sed fundentur in terra. et cum historiae
habuerint fundamenta, tunc spiritalis intellegentiae culmen accipiant, ut uere christus de
uirgine natus sit, uere lazarum mortuum suscitarit, uere ad tactum eius haimorrousa~g sanata
sit, uere in aduentu domini caeci uiderint, claudi cucurrerint, contractae manus extensae sint,
lepra mundata sit; licet secundum tropologiam cotidie de anima uirginali nascatur sermo
diuinus; cotidie peccato mortui, et uitiorum funibus alligati, de sepulcro scelerum suorum
iubeantur exire, cotidie sanguinis opera constringantur, caeci in fidelitate christi lumen
inspiciant, claudicantes prius fide, currant in uia domini, et aridae manus auaritia, extendantur
ad eleemosynam, et lepra mariae, quae contaminat quicquid attigerit, recipiat pristinam
puritatem. iste autem dominus amarissimas quoque aquas maris uocat, et effudit eas super
eos, qui faciem suam uerterunt ad dominum. ideo autem uocat amaras aquas, ut dulces faciat,
et educat uentos de thesauris suis, et graues salsugine aquas sua in altum iussione suspendat,
eliquans que eas, et aethereo calore decoquens, dispenset in pluuias, et emittat super faciem
terrae, ut arentia quaeque rigentur imbribus, et ubi abundauit peccatum, superabundet gratia.
numquid non ut filii aethiopum uos estis mihi, filii israel, ait dominus? numquid non israel
ascendere feci de terra aegypti, et palaestinos de cappadocia, et syros de cyrene? ecce oculi
domini dei super regnum peccans, et conteram illud a facie terrae; uerumtamen conterens non
conteram domum iacob, dicit dominus. lxx: nonne ut filii aethiopum uos estis mihi, filii
israel, dicit dominus? nonne israel eduxi de terra aegypti, et alienigenas de cappadocia, et
syros de fouea? ecce oculi domini dei super regnum peccatorum, et auferam illud a facie
terrae. uerumtamen non in finem auferam domum iacob, dicit dominus. pro cyrene, aquila et
quinta editio ipsum uerbum hebraicum posuerunt cir, septuaginta foueam, id est, bothron~g,
theodotio parietem, symmachus cyrenem, quem et nos in hoc loco secuti sumus. totam loci
huius quem proposui, et omnium quae hoc capitulo continentur, intellegentiam breui sermone
concludam, usque ad eum locum in quo scriptum est: qui dicunt, non appropinquabit, et non
ueniet super nos malum, ut possimus nosse quod dicitur: ego dominus deus omnipotens,
quem celare nihil potest, qui tango terram, et mouebitur; qui aedificio in caelo ascensionem
meam; qui uoco aquas maris, et effundo eas super faciem terrae; cuius nomen est dominus,
qui creator sum omnium, cunctas gentes de eodem finxi luto, et aequali sorte generaui.
denique aethiopes palaestinos, syros atque iudaeos, distantes locis atque corporibus,
mortalitatis lege sociaui, et pro arbitrio meo seruos meos huc illuc que commuto, et in
uniuersas prouincias transfero. ne erigamini in superbiam, quod uos de aegypto eduxerim, et
quasi peculiarem populum meum pharaoni seruire non passus sim; hoc idem feci et
palaestinis, quos septuaginta alienigenas transtulerunt, qui hebraice appellantur caphthorim,
ut transferrem eos de cappadocia, et in palaestinae regionibus collocarem; syros quoque, id
est aram transtuli de cyrene, ex quo qui aequali conditione sunt facti, aequali iudicii mei
sententia punientur, et omnia absque discretione personarum, impia regna subuertam. uos
autem, o filii israel, de quibus dixi: primogenitus filius meus israel, et: ex aegypto uocaui
filium meum; percutiam in uirga, et uisitabo peccata uestra; sed non in perpetuum conteram,
et misericordiam meam non auferam a uobis et quasi in cribro agitatos atque concussos,
mundabo et eligam, ut qui lapillus fuerit, et per paenitentiam roboratus, de cribro meo non
excidat, qui autem instar pulueris ceciderit in terram, percutiatur gladio, et moriantur
peccatores populi mei non quia ante peccauerint, sed quia usque ad mortem perseuerauerint in
peccatis. omnis autem qui est israel et prius deum mente conspiciens eductus que de aegypto,
si desiderans uitia aegypti et saeculi uoluptates, non solum in aegyptum, sed in aethiopiam
reuertatur, in qua qui fuerit, iuxta hieremiam, pellem suam mutare non potest, christi saluatur
aduentu, et impletur in eo quod scriptum est: aethiopia praeueniet manus eius deo. cum que
eum adorauerit, dicetur de illo: in conspectu eius procident aethiopes. qui cum prociderint, et
trans flumina aethiopiae inde detulerint uictimas domino, dicere poterunt: nigra sum et
speciosa, quoniam decolorauit me sol. corpora enim umbris otio que marcentia, tentationes et
aestus saeculi ferre non possunt; quae autem ad luctam et ad certamina praeparantur, sole
siccata superant mundi iniurias, et benedictionem sancti spiritus consequuntur, dicentis ad
iustum: per diem sol non uret te, neque luna per noctem. aethiopes ergo uertuntur in filios dei,
si egerint paenitentiam, et filii dei transeunt in aethiopes, si in profundum uenerint
peccatorum. ipse enim creator omnium deus cappadoces uertit in palaestinos, et eos qui
uersabantur in frigore fidei, et aquiloni uento durissimo subiacebant, fecit bibentes cadere, et
deposita superbia, domini sentire iudicium. syros quoque, id est excelsos atque sublimes, qui
dicuntur aram transtulit de cyrene, infirmo pariete, siue quae imminebat amarissimo mari, et
uicina syrtibus erat; et iuxta lxx in fouea tenebatur, mutauit in bonam partem, ut excelsos
faceret. oculi enim domini super omnia sunt regna peccantia, quae ostendit diabolus domino,
et de quibus apostolus dicit: non regnet peccatum in uestro mortali corpore, ad oboediendum
desideriis eius. uerumtamen cum in uirga uisitet peccatores, et conterat eos atque percutiat,
qui permanserint in peccato, eas animas, quae appellantur domus iacob, et supplantant
peccatum, et in certamine superant, et plantam cruenti fratris inuadunt, in aeternum perire non
patitur. ecce enim ego mandabo, et concutiam in omnibus gentibus domum israel, sicut
concutitur in cribro, et non cadet lapillus super terram. in gladio morientur omnes peccatores
populi mei qui dicunt: non appropinquabit, et non ueniet super nos malum. lxx: quia ecce ego
praecipio et uentilabo in cunctis gentibus domum israel, sicut uentilatur in uentilabro, et non
cadet contritio super terram. in gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt:
non appropinquabit, neque uenient super nos mala. deus qui mensus est aquas manu, et
caelum palmo, et omnem terram concludit pugillo, ipse pro magnitudine sua, utraque manu
tenens margines terrae, quasi cribrum huc illuc que concutiet; ut paleis ac sordibus
peccatorum in terram cadentibus, purum frumentum remaneat, quod condatur in horrea; siue
ut lxx transtulerunt, uentilabrum tenebit in manu, et purgabit aream suam, et triticum condet
in horreis, paleas autem comburet igni inexstinguibili, de quibus loquitur per hieremiam: quid
paleis ad frumentum, dicit dominus? de hoc eodem sub figura alterius parabolae, sagena illa
demonstrat, quae mittitur in mare huius saeculi, et extrahit pisces omnium generum, proiectis
que malis piscibus, boni tantummodo reseruantur. ita et dominus miserabilem domum israel
toto orbe dispersit, et concussit in cribro et uentilauit pala, lapillis que et calculis super terram
non cadentibus, morientur in gladio, qui propter sordes et puluerem peccatores populi
nominantur. et hoc patientur quia non credunt uaticinia prophetarum, nec putant esse uentura
quae per eos dominus comminatur. cum que sibi prospera repromittant, mala postea
sustinebunt, e regione sanctis timentibus et non peccantibus, et idcirco nequaquam
morientibus gladio, quia dixerunt: appropinquabunt nobis mala, et uenient super nos
supplicia, quae nostra peccata meruerunt; de quo plenius in hieremia loquitur deus: assumam,
et loquar super gentem et regnum, ut auferam eam et disperdam; si conuersa fuerit gens illa a
malis suis, et ego agam paenitentiam de his quae cogitaueram facere ei. non ergo deus
mutatur, qui semper est immutabilis; sed nos eum nostra conuersione mutamus. saeuit,
irascitur, comminatur, et dicit se illaturum esse supplicia: si agamus paenitentiam, ipsum
quoque suae paenitebit sententiae. rursum iuxta eumdem hieremiam promittit prospera: si
neglegentia dissoluamur, et illum paenitebit sponsionis suae, promissa que mutabit. cuius rei
exemplum niniuitas et hierusalem habere possumus, quorum alii de imminentibus suppliciis
liberati sunt, alii quae patribus promissa fuerant, perdiderunt. in die illa suscitabo
tabernaculum dauid quod cecidit, et reaedificabo aperturas murorum eius, et ea quae
corruerant instaurabo, et reaedificabo illud sicut in diebus antiquis, ut possideant reliquias
idumaeae, et omnes nationes, eo quod inuocatum sit nomen meum super eos, dicit dominus
faciens haec. lxx: in die illa suscitabo tabernaculum dauid quod ceciderat, et reaedificabo ea
quae corruerant, et quae suffossa sunt suscitabo, et instaurabo ea sicut dies antiquos, ut
quaerant me reliqui hominum, et omnes gentes super quas inuocatum est nomen meum, dicit
dominus faciens haec omnia. ubi apostolorum praecedit auctoritas, maxime petri et iacobi,
quos columnas ecclesiae uas electionis uocat, ibi omnis uariae explanationis tollenda suspicio
est, et quod a tantis uiris exponitur, hoc sequendum. in actibus apostolorum quaestione inter
apostolos suscitata, cur homines ex gentibus, paulus et barnabas absque circumcisione et
obseruatione sabbati suscepissent, petrus respondit, ut debuit; cuius sententiam probans
iacobus, haec locutus est: uiri fratres, audite me: simon enarrauit, quemadmodum primum
deus uisitauit sumere ex gentibus populum, nomini suo et huic concordant uerba
prophetarum; sicut scriptum est: post haec reuertar, et aedificabo tabernaculum dauid quod
cecidit, et diruta eius reaedificabo, et erigam illud; ut requirant ceteri hominum dominum, et
omnes gentes super quas inuocatum est nomen meum, dicit dominus faciens haec; notum a
saeculo est domino opus suum. hoc igitur tabernaculum dauid quod ceciderat, - ceciderat
autem in his qui dicunt: non appropinquabit, et non ueniet super nos malum, quos dominus
cribro suo concusserat et probauerat, et quorum aream maiestatis suae purgauerat uentilabro,
et quicumque peccatores fuerant interfecit gladio -, nunc iuxta consuetudinem scripturarum,
post tormenta, post poenas, prospera et laeta promittens, suscitaturum esse se dicit, et in
resurrectione domini omnia restituturum, ut quod in synagogis ceciderat, surgat in ecclesiis, et
possideant credentes reliquias idumaeae, et omnes nationes; ut quicquid reliquum fuerit de
regno sanguinario atque terreno, in caelestia regna mutetur, et omnes gentes quae oblitae sunt
dominum, conuertantur et reuertantur ad eum. sin autem iuxta lxx legere uoluerimus: ut
quaerant me reliqui hominum, et omnes gentes super quas inuocatum est nomen meum;
reliquos hominum eos debemus accipere, qui de iudaico populo crediderunt, et quasi lapilli
non ceciderunt de cribro, nec cum puluere paleis que et sordibus sunt proiecti. reliquiae enim
in principio fidei saluae fient, et in fine mundi, ut cum subintrauerit plenitudo gentium, tunc
omnis israel saluus fiat. nomen autem domini quod inuocatur super reliquos et super omnes
gentes, illud est de quo saluator dicit: pater, reuelaui nomen tuum hominibus. et ne longo
sermone regulam differam sponsionum, et in hoc propheta, et in ceteris quaecumque de
aedificatione hierusalem et templi, et rerum omnium beatitudine praedicantur, iudaei in
ultimo tempore uana sibi exspectatione promittunt, et carnaliter implenda commemorant. nos
autem qui non occidentem litteram, sed spiritum sequimur uiuificantem, iam in ecclesia
expleta conuincimus, et cotidie impleri in singulis, qui ruentes per peccatum, reaedificantur
per paenitentiam. ecce dies ueniunt, dicit dominus, et comprehendet arator messorem, et
calcator uuae mittentem semen. et stillabunt montes dulcedinem et omnes colles culti erunt. et
conuertam captiuitatem populi mei israel, et aedificabunt ciuitates desertas, et habitabunt, et
plantabunt uineas, et bibent uinum earum, et facient hortos, et comedent fructus eorum. et
plantabo eos super humum suam, et non euellam eos ultra de terra sua quam dedi eis, dicit
dominus deus tuus. lxx: ecce dies ueniunt, dicit dominus, et apprehendet tritura uindemiam,
et uariabitur uua in semente. et stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles consiti erunt. et
conuertam captiuitatem populi mei israel, et aedificabunt ciuitates dissipatas, et habitabunt, et
plantabunt uineas, et bibent uinum earum, et facient hortos, et comedent fructum eorum. et
plantabuntur super terram suam, et non auellentur amplius de terra sua quam dedi eis, dicit
dominus deus omnipotens. suscitato tabernaculo dauid quod ceciderat, et reaedificatis his
quae fuerant lapsa atque subuersa; describitur rerum omnium abundantia, quomodo hi qui
prius euntes, ibant et flebant, portantes semina sua, uenientes uenient cum exsultatione,
portantes manipulos suos, ut consequatur manipulorum tritura uindemiam, siue arator
messorem et uua uarietur, ac ducat colorem in tempore seminis. siue, ut uerius est, calcator
uuae comprehendat sementem, et sic sibi inuicem cuncta succedant, ut nulla dies sit absque
frumento, uino et gaudio. in illo tempore, plenis torcularibus uua calcabitur, et de christi ac
martyrum sanguine rubentia musta fundentur, et huiuscemodi calcator uuae erit seminarium
sermonis dei, ut sanguis eorum magis clamet in mundo, quam clamauit sanguis abel iusti.
quicumque autem merito uirtutum suarum ad montana conscenderit, melle sudabit, immo
stillabit dulcedinem sermonis dei, de quo scriptum est: gustate et uidete quam suauis est
dominus, et: quam dulcia eloquia tua gutturi meo, super mel et fauum ori meo. et qui infra
montes, immo secundi a montibus fuerint, quos sponsus transilit in cantico canticorum, et
appellat colles, consiti erunt et imitabuntur paradisum dei, ut omnia in illis poma pendeant
doctrinarum. tunc si quis infidelitate captiuus est, et necdum credidit in nomine domini, et est
de reliquiis populi quondam eius israel, reuertetur ad fidem christi, ut quae in prophetis
audierat, in euangelio teneat. hi autem montes qui stillabunt dulcedinem, et colles qui consiti
fuerint, postquam conuerterit dominus captiuitatem populi sui israel, aedificabunt ciuitates
antea desertas, et habitabunt in eis, ut unaquaeque exstructa ciuitas dicat: ego ciuitas firma,
ciuitas quae oppugnatur, et de qua dominus in euangelio loquitur: non potest ciuitas abscondi
super montem posita. et in psalmis dicitur: fluminis impetus laetificat ciuitatem dei.
plantabunt quoque uineas cum noe, et bibent uinum earum, et inebriabuntur, et audient a
domino saluatore: bibite amici mei, et inebriamini. bibent autem uinum, quod se in regno
patris cum apostolis suis nouum bibiturum esse pollicitus est. haec est uinea sorec, cuius
uinum cotidie in mysteriis bibimus: nec harum rerum felicitate contenti, propter delicias
facient hortos, et irrigabunt eos, ut nulla desint in eis genera uirtutum, comedent fructus
eorum; qui enim plantauerit et rigauerit, ipse et comedet. cum que haec omnia montes et
colles fecerint, stillantes dulcedinem, et aedificantes ciuitates, et habitantes in eis, plantantes
uineas, et bibentes uinum earum, facientes hortos, et comedentes fructus eorum, tunc ipsos
plantatores plantabit dominus super terram suam, de qua dicitur: credo uidere bona domini in
terra uiuentium, et in euangelio: beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram. postquam
autem plantauerit eos, et firma in altum radice solidarit, non euellet ultra de terra, quam
dederat eis. ex quo intellegimus ecclesiam usque ad finem mundi, concuti quidem
persecutionibus, sed nequaquam posse subuerti; tentari, non superari. et hoc fiet, quia
dominus deus omnipotens, siue dominus deus eius, id est ecclesiae, se facturum esse
pollicitus est, cuius promissio, lex naturae est.