Prologus
michaeas, in quem nunc commentarios dictare cupio, in ordine duodecim prophetarum,
secundum septuaginta interpretes tertius est, secundum hebraicam ueritatem sextus, et
sequitur ionam prophetam, qui succedit abdiae, atque ita fit ut tertius sit amos, et ioel
secundus post osee, qui apud omnes primus est. ergo quasi in corde uoluminis positus, debet
profunda continere mysteria, et sermo dei, qui semper descendit ad prophetas, descendit ad
michaeam quoque, qui interpretatur humilitas; ad michaeam de morasthi, qui usque hodie
iuxta eleutheropolim urbem palaestinae haud grandis est uiculus. morasthi autem in lingua
nostra heredem sonat. pulchre igitur humilitas, quae inter uirtutes uel praecipua est, spe
hereditatis dominicae nascitur. humilitas autem non illa quae uenit de conscientia
peccatorum, sed quae inter uirtutes ponitur, iuxta quam dicitur: humiliamini sub potenti manu
dei, ut uos exaltet in tempore uisitationis, et: qui se humiliat, exaltabitur, et: ante contritionem
eleuatur cor uiri, et ante gloriam humiliatur. unde et dominus: discite, inquit, a me, quia mitis
sum et humilis corde. quomodo ergo apud nos uotiua, et quasi ob uirtutis auspicium ponuntur
uocabula, uerbi gratia: uictoris, casti, pii, probi, et apud graecos sôphrôn~g uocatur, et
eusebês~g, et appellatiua nomina uertuntur in propria, sic apud hebraeos et michaeas, et
abdias et zacharias cetera que his similia, ex uirtutum uocabulo liberis a parentibus
imponuntur.
Liber 1
Caput 1
uerbum domini quod factum est ad michaeam morasthiten in diebus ioatham, achaz, et
ezechiae, regum iuda: quod uidit super samariam et hierusalem. siue iuxta septuaginta: de
quibus uidit super samariam et hierusalem. uerbum igitur domini factum est ad michaeam,
post osee, amos, et esaiam, qui sub ozia uaticinati sunt. ex quo intellegimus michaeam oziae
temporibus non prophetasse, sed filii eius ioatham, post quem regnauit achaz, ezechia in
patris achaz imperium succedente, sub quo decem tribus ab assyriis in captiuitatem ductae
sunt. quantum ergo ad historiam pertinet secundum ordinem captiuitatis - quia primum capta
est samaria metropolis israel, postea hierusalem urbs iudae -, prophetiae titulus ponitur
primum de samaria, secundo de hierusalem. quantum uero ad mysticos intellectus, quia
samaria semper in haeresibus accipitur, hierusalem in ecclesia, dicimus uerbum domini fieri
ad hierusalem et ad cohaeredem christi, de peruersis dogmatibus, et de ecclesia, si qua forte
peccata commiserit, et totius uoluminis ordinem contexere. quod autem samaria et decem
tribus, quae scissae sunt sub rege hieroboam a stirpe dauid, accipiantur in persona
haereticorum, et omnis quidem scriptura testatur, sed maxime propheta osee, et hic ipse liber,
qui haereticos impios et ecclesiasticos peccatores uocat. statim enim sequitur: quae est
impietas iacob? nonne samaria? et quod est peccatum domus iuda? nonne hierusalem? hoc
dumtaxat iuxta septuaginta translatores. ceterum in hebraico quomodo legatur, post paululum
subiciemus. sed et illud quod haeretici semper in dogmatum suorum sibi quasi sublimitate
confidant, et ecclesiae despiciant simplicitatem, in alio loco dicitur: uae qui despiciunt sion,
et confidunt in monte samariae; de sion enim egredietur lex, et uerbum domini de hierusalem.
porro samaria fabricata sibi est de proprio sensu uitulos aureos, habentes quidem in superficie
pulchritudinem, sed uitalem spiritum non habentes, et fabricata est in domo dei, quod
interpretatur bethel. nec enim recipere poterat populus israel deos, nisi qui de scripturis, et in
domo dei fabricati sunt. quamuis autem conciliabula sua uocent bethel, tamen post
fabricationem idolorum desiit esse bethel, et uocatur bethauen, quod dicitur domus idoli, pro
quo septuaginta transtulerunt domus hôn~g. hoc de titulo, nunc ueniamus ad exordium
prophetiae, et lernaea bestia saeuiente, sancti spiritus inuocemus aduentum. uos, o paula et
eustochium, ad dominum saluatorem fundite preces, ne mihi noceat inuidia, sed ut mens
libera id tantum cogitet quod nititur explanare, nec sentiat conuiciorum alapas, quas dominus
in passione contempsit. audite, populi omnes, et attendat terra et plenitudo eius et sit dominus
deus uobis in testem, dominus de templo sancto suo. lxx: audite, populi omnes, et auscultet
terra, et omnes qui sunt in ea, et sit dominus deus uobis in testimonium: dominus ex domo
sancta sua. quia iuxta historiam manifestus est sensus, lectoris prudentiae intellegentiam
derelinquo. iuxta tropologiam autem conuocat ad auditum populos, id est totius orbis
ecclesias, et ad auscultandum terram, quia terrena in ea haereticorum exstructa sunt dogmata.
quod autem haereses inter carnis opera numerentur, quae semper refertur ad terram, et
apostolus ad galatas non tacet, et dominus in euangelio prudenti indicat auditori: qui de terra
est, de terra loquitur. et ad distinctionem eorum rursus de ecclesiasticis dicit: qui autem de
caelo uenit, super omnes est, et: quod uidit et audiuit, hoc testatur. si autem hoc quod ait:
audite, populi, propter illud dominicum: qui habet aures audiendi, audiat, plus aliquid sonat,
quam quod postea infertur: attendat terra, aptabimus ecclesiae: audite, populi omnes.
haereticis uero qui terrenam suscepere doctrinam: attendat terra, et omnes qui in ea sunt, ut et
isti si audierint, et illi si attenderint, non patiantur ea quae postea sermo domini comminatur.
et sit eis dominus in testimonium, siue ut in hebraico legitur, in testem, uel ut apertius
interpretatus est symmachus, testificans, et testificans non aliunde, nisi de domo sua, quae est
ecclesia, aut certe in filio, id est in domino nostro iesu christo, qui uere templum dei est
patris, et de cuius ore loquitur pater, uiscera penetrans et medullas eorum qui attendere
uoluerint et audire. quia ecce dominus egredietur de loco suo, et descendet et calcabit super
excelsa terrae, et consumentur montes subtus eum, et ualles scindentur sicut cera a facie ignis,
sicut aquae quae decurrunt in praeceps; in scelere iacob omne istud, et in peccatis domus
israel. quod scelus iacob? nonne samaria? et quae excelsa iudae? nonne hierusalem? lxx: ecce
enim dominus egredietur de loco suo, et descendet, et ascendet super excelsa terrae, et
commouebuntur montes subter eum, et ualles tabescent sicut cera a facie ignis, et sicut aqua
profluens in descensum; propter impietatem iacob, omnia haec, et propter peccatum domus
israel. quae est impietas domus iacob? nonne samaria? et quod est peccatum domus iuda?
nonne hierusalem? o samaria et hierusalem audite, et diligenter attendite dominum uobis de
templo suo testificantem, et praedicentem quaecumque facturus est. ecce egredietur dominus
de loco suo. qui enim mitis est et benignus, et cuius natura clementia est, uestri causa cogitur
personam, quam non habet, crudelitatis assumere. et descendet et calcabit super excelsa
terrae. descensio dei est, et maiestatis eius ad inferiora decursus, calcare terram, et potentes
quosque conterere. consumentur, inquit, siue tabescent montes, et ualles sub eo, quos
principes intellegamus et populos. et quomodo uiciniam ignis cera non sustinet, et prono
cursu aquae feruntur in praeceps, ita omnis impiorum superbia domino ueniente, soluetur et
defluet. hoc autem totum fiet propter scelera decem tribuum, quas uocat iacob et israel, et
propter praeuaricationem iuda, quia in decem tribubus samaria metropolis fuit, et in regno
iudae hierusalem excelsorum idola fabricata est, hoc iuxta litteram. tropologice autem
egredietur dominus de loco suo, quem uel filium, uel omnes sanctos intellegere possumus.
ipse enim filius ait: ego in patre, et pater in me, et de sanctis: inhabitabo et ambulabo in eis, et
ero eorum deus, et ipsi erunt mihi populus. de his ergo egredietur, non quod derelinquat eos;
nam et de apostolis egrediebatur sermo domini ad audientes, et tamen non relinquebat eos; et
huiuscemodi loca, id est ea quae deum hospitem habere mereantur, quasi cum christo
resurgentia, et sedentia cum eo in caelestibus, sursum posita sunt. unde et descendere dicitur
ad eos qui doctrinam eius in monte audire non possunt. cum que descenderit, non ascendet in
humilibus et in his, qui deorsum positi sunt, sed qui terrae uocantur excelsa, et qui
intellegentes aduenientis domini maiestatem, commouebuntur. et quamuis montes sint, tamen
ad talis aurigae aut ascensoris pauebunt praesentiam. ualles autem, id est, animae choikois~g
insertae corporibus, nec cum caelesti homine resurgentes, praesentiam eius ferre non
poterunt, sed quicquid in eis durum fuerit, resoluetur, et ita fluent, quomodo si aquae plana
non habeant, ferantur que praecipites in profundum. ueniet ergo dominus terribilis ad
docendum, id est ad mouendos montes, et uallium humilia resoluenda, quia impietatem fecit
iacob, et peccatum israel. impietas autem iacob conciliabula haereticorum sunt, quae uocantur
samaria. et peccatum iuda, id est eius qui dominum confitetur, non est aliud nisi hierusalem,
in qua multa crimina reperiuntur. quod autem domus iuda referatur ad christum, cuius
ecclesia est, et saepe diximus, et illud ponamus ad praesens: iuda te laudabunt fratres tui;
manus tuae super dorsum inimicorum tuorum. potest quoque et sic intellegi, quod propter
impietates samariae et scelera iudaeorum, egressus sit dominus de loco quondam suo, et
dixerit ad iudaeos: ecce relinquetur uobis domus uestra deserta. et descenderit de caelis, et
ascenderit super excelsa terrae, id est super eos qui ex gentium humilitate credentes, excelsi
esse meruerunt. et commoti sunt montes, philosophorum dogmata, et regna sublimia, et hi qui
humiles permanserunt, consumpti sunt et contriti saluatoris aduentu; et crescente ecclesia,
montibus que in sublime surgentibus, idola corruerunt in profundum. egressus est ergo
dominus de loco suo, et de gentibus constructa est ecclesia, ut mouerentur montes sub
pedibus eius, et profunda uallium soluerentur, quia impie egit iacob, et peccauit israel et
omnes tribus dominum negauerunt. et ponam samariam quasi aceruum lapidum in agro, cum
plantatur uinea, et detraham in uallem lapides eius, et fundamenta eius reuelabo, et omnia
sculptilia eius concidentur, et omnes mercedes eius comburentur igni, et omnia idola eius
ponam in perditionem; quia de mercedibus meretricis congregata sunt, et usque ad mercedem
meretricis reuertentur. super hoc plangam et ululabo, uadam spoliatus et nudus, faciam
planctum uelut draconum, et luctum quasi struthionum, quia desperata est plaga eius, quia
uenit usque ad iudam, et tetigit portam populi mei usque ad hierusalem. lxx: et ponam
samariam in pomorum custodiam in agro, et in plantationem uineae; et detraham in
uoraginem lapides eius, et fundamenta eius reuelabo, et omnia sculptilia eius concident, et
uniuersas mercedes eius comburent igni, et cuncta idola eius ponam in perditionem, quia ex
mercedibus fornicationis congregauit, et ex mercedibus fornicationis destruxit. propter hoc
planget atque lugebit, ibit discalciata et nuda, faciet planctum quasi draconum, et luctum
quasi filiae sirenarum; quia obtinuit plaga eius, quia uenit usque ad iudam, et tetigit usque ad
portam populi mei usque in hierusalem. secundum ordinem peccatorum fit ut ordo poenarum.
primum peccauit samaria, et fabricata est idola, et pro domino uitulos adorauit, prima ergo et
pereat. destruam eam, uenientibus assyriis et ponam quasi aceruum lapidum cum plantatur
uinea, ut redigatur in tumulos. et detraham in uallem lapides eius. erat quippe in montibus
sita, ubi nunc sebaste est, in qua et sancti ioannis baptistae ossa sunt condita. et fundamenta
eius reuelabo. tanta quippe ruina erit, et tanta urbis subuersio, ut non solum parietes et
aedificia corruant, sed fundamenta quoque usque ad extremum lapidem reuelentur. et omnia
sculptilia eius cunctae que diuitiae, quas diuersi reges in eam comportauerant, concidentur et
comburentur igni, et ad nihilum redigentur. siquidem opes et multiplex supellex, quae ex
fornicatione, ut putabantur, idolorum fuerant congregata, ducentur ad aliam meretricem, id est
ad niniuen, ut quomodo in terra sua fornicati sunt cum idolis quae fecerunt, sic uadant ad
aliam terram idolorum et fornicationis, id est ad assyrios. hucusque de samaria. et quia eadem
plaga peruentura sit ad hierusalem - et ipsa enim simili errore peccauit, derelinquens deum
suum et idola fabricans -, propterea propheta facit quasi prosôpopoiian~g dei, et sub persona
sua inducit plangentis affectum, et dicit: super hoc plangam et ululabo, uadam spoliatus et
nudus; decem enim tribus perdidi et faciam planctum uelut draconum, et luctum quasi
struthionum. quomodo enim dracones terribili sibilo personant, iuxta historias eorum, qui de
physicis conscripserunt, eo tempore quo uincuntur ab elephantis, et sicut struthiones
immemores sunt ouorum suorum, et quasi non pepererint, in arena calcandos pedibus
bestiarum fetus relinquunt, de quo plenius in iob scribitur, ita et ego sine filiis spoliatus et
nudus incedam. et hoc faciam, quia desperata est plaga eius, id est samariae. et idem
peccatum, immo eadem poena peccati, quae euerterat samariam, ueniet usque ad iudam et
usque ad portam urbis meae hierusalem. ut enim samaria subuersa est ab assyriis, ita iuda et
hierusalem subuertentur a chaldaeis. quia uero samariam, haereticorum semel intelleximus
ecclesiam, quae separata a deo, populi facta est conciliabulum, ipse dominus comminatur
positurum se eam in pomorum custodiam, in agrum et in plantationem uineae. multo enim
melius est subuerti inutilem ciuitatem, et lapides eius quibus exstructa fuerat, in praeceps
detrahi, et praeparari eam in pomarium plantationem que uinearum, quam in aedificatione
pessima permanere. cum enim destructa fuerint et reuelata fundamenta eius, - quibus sua
uidebatur celare mysteria, et firma habere dogmata in quibus stabat; et omnia idola quae
speciem uidebantur habere, et pulchritudinem artifici sermone compositam, concisa fuerint a
ministris dei id est a uiris ecclesiasticis -, tunc in loco aedificationis pessimae, uaria ecclesiae
poma nascentur, et non solum nascentur, uerum etiam custodientur, et plantabitur uinea sorec,
de qua fiat uinum, quod se dominus in regno patris bibiturum esse promisit. non solum autem
fundamenta eius, quae prius terra premebantur, aperientur et proferentur in medium, et idola
quae sibi finxerat, concidentur, sed gloria quoque et diuitiae quas uidebatur habere de
fornicatione et errore suo, igne meo consumentur, de quo dixi in euangelio: ignem ueni
mittere super terram, et quam uolo ut ardeat, atque comburentur, et redigentur ad nihilum,
quia non de ueritate contracta sunt dogmatum sed de fornicatione animae, et errore hinc inde
collecta sunt. haeretici quippe non habent diuitias de paterna hereditate uenientes, sed cotidie
quod colant reperiunt, et idola sibi artifici manu, et curiosa mente confingunt. propter hoc
cum conuersus fuerit ager eorum in pomorum custodiam, et praeparatus ad uineas, et lapides
quibus aedificata erat ciuitas, detracti in profundum, et reuelata fuerint fundamenta eorum, et
omnia sculptilia concisa et incensa, et mercedes quas sibi uana spe pollicebantur, et quicquid
uelut deum colere uidebantur, redactum ad nihilum, quia de fornicatione animae, omne sibi
pretium compararant, tunc intellegentes errorem pristinum in semet reuersi plangent, in
quibus ante ridebant, et lugebunt, in quibus prius fornicantes quodammodo laetabantur.
deponent que de pedibus suis quicquid mortiferum habuerant, et erunt discalciati, quia terra in
qua staturi sunt, locus sanctus est, et uestimenta fornicationis suae uniuersa proicient; erunt
que nudi, ut possint christi indui uestimento, et facient planctum quasi draconum. plancturi
quippe sunt aliquando et dracones, quando uiderint draconem maximum captum, et in hamo
pendere piscantis, et mare desolatum. et lugebunt quasi filiae sirenarum, dulcia enim sunt
haereticorum carmina, et suaui uoce populos decipientia. nec potest eorum cantica praeterire,
nisi qui obturauerit aurem suam, et quasi surdus euaserit. propterea autem haec istiusmodi
samaria planget atque lugebit quoniam sagitta domini uulnerata, et plagam sermonis
accipiens, suum cognoscet errorem. non solum autem ipsa peccauit, sed iniquitatem et
errorem suum in iudae quoque portas uoluit introducere. unde dicitur de ea: uenit usque ad
iudam, et tetigit usque ad portas populi mei, usque ad hierusalem. portas, inquit, tetigit quas
aures intellegimus. ceterum mediam urbem intrare non potuit; quod si intrasset, fecisset de
hierusalem samariam. quotiens uiderimus de ecclesia aliquos ad haereticorum sermones
scandalizari, et quaerere quomodo eorum respondeant quaestionibus, nec tamen recedere de
ecclesia, dicamus, uenit samaria, siue plaga samariae usque ad populum confitentem, usque
ad aures populi dei, et usque ad aures hierusalem. hoc enim quod dicitur tetigit usque ad
portas populi mei, apo~g koinou~g intellegendum est, ut subaudiatur; tetigit etiam usque ad
portas hierusalem. hucusque contra samariam et contra hierusalem, uideamus et cetera, quae
sequuntur. in geth nolite annuntiare, lacrimis ne ploretis, in domo pulueris puluere uos
conspergite; transite uobis, habitatio saphir confusa ignominia, non est egressa quae habitat in
sennan. planctum domus asel accipiet ex uobis, quae stetit sibimet, quia infirmata est in
bonum quae habitat in maroth; quia descendit malum a domino in portam hierusalem.
tumultus quadrigae stuporis habitanti in lachis principium peccati est filiae sion, quia in te
inuenta sunt scelera israel. propterea dabit emissarios super hereditatem geth; domus
mendacii in deceptionem regibus israel. adhuc heredem adducam tibi quae habitas in maresa,
usque odollam ueniet gloria israel. lxx: qui in geth, nolite magnificari, qui in bachim, nolite
aedificare ex domo derisuum; terra aspergite deriporro quod sequitur: non est egressa quae
habitat in sennam, quae interpretatur exitus, siue ut symmachus uertit: non est egressa
habitatio abundans, de eadem samaria dicitur quae in ipsis assyriae captiuitatis est foribus, et
statim ut mota fuerit de finibus suis, hostilem terram ingreditur. nam habitatio abundans,
iuxta illud accipiendum quod et supra iam diximus, habitatio pulchra. non est igitur egressa
quae habitabat in exitu uel in abundantia propria uoluntate, sed ui ducta est in assyrios. unde
domus uicina et ex latere, quod interpretatur asel, regnum uidelicet iuda, planctum accipiet ex
uobis, quae nunc interim, samaria capta, substitit et deum habuit defensorem. accepit autem
planctum et percussa formidine est et infirmata bono suo, quae habitat in maroth, id est in
amaritudinibus; siue ut symmachus uertit: habitatio ad amaritudinem prouocans, hoc est:
hê~g katoikia~g hê~g parapikrainousa~g, quod hebraice dicitur iosebeth maroth, propter
captiuitatem uicinarum tribuum, quia descendit malum a domino in portam hierusalem,
assyrius quippe, uastata samaria, uenit etiam ad hierusalem, eo tempore quo rabsaces est
missus insultans, de quo et regnorum quartus liber et esaias plenius scribunt. ubi dicitur quod
rex assyrius de lachis miserit hierusalem, et postea capta lachis, ad oppugnandam transierit
lobnam. ueniet igitur, o lachis urbs idolis dedita, et ad te quadriga et equitatus assyriorum,
quia et in te inuenta sunt scelera israel, et tu fuisti principium idololatriae in iuda; per te enim
quasi per portam impietas decem tribuum migrauit in hierusalem. non solum autem super
lachis tumultus ueniet et quadrigae sed et super geth metropolim palaestinae, de qua supra
dixeram: in geth nolite annuntiare; mittet enim assyrius latrunculos suos, quos uocat
emissarios, et possidebit domum idololatriae urbem que mendacii quae in supplantatione fuit
regibus israel. quod autem sequitur: adhuc heredem adducam tibi quae habitas in maresa,
pulchre allusit ad nomen, quia enim maresa, hereditas dicitur, aduentum in eam hostium pro
heredibus appellauit; et usque odollam urbem iudae ueniet maresa, id est hereditas, quae
odolla gloriosa est in urbibus israel. denique et symmachus ita transtulit: eti~g klêronomon~g
axô~g kai~g soi~g katoikia~g maresa~g, heôs~g odollam~g hêxei~g tês~g doxês~g israêl~g,
hoc est: adhuc heredem adducam et tibi, habitatio maresa, usque odollam ueniet gloriae
israel; hoc est quae gloriosa es in urbibus israel. et ubi dicitur gloriae, genitiuus casus sit
numeri singularis, huius gloriae, et non nominatiuus pluralis, hae gloriae. uel certe ita
intellegamus: captiuitas israel quae uenit in lachis, et geth, et maresa, usque odollam quoque
ueniet. et pressius legendum gloriae israel, ut kata~g antiphrasin~g ignominia uel uastitas
sentiatur. porro quod supra urbem prophetae morasthi hereditatem interpretati sumus, sciat
lector in eodem uersiculo quem posuimus: propterea dabit emissarios super hereditatem geth,
in hebraeo pro hereditate geth, maraseth geth positum. huc usque secundum hebraicum ut
potuimus, et ut nobis uisum est, certe ut ab hebraeis audiuimus, quasi inter saxa et
acutissimos scopulos nauiculam nostram reximus, quae utrum intrauerit portum, an adhuc in
salo fluctuet, lectoris erit prudentiae iudicare. nunc orationibus uestris pergamus ad alios
fluctus, et imminente expositionis hinc inde naufragio si possumus euadamus. geth
interpretatur torcular, qui ergo in geth, id est in torculari sunt, putantes se uindemiasse
fructum uitae, et calcasse botrum de uinea sorec, extolluntur in superbiam, ignorantes quod
botrus terrae iudaeae in allophylorum finibus non repperiatur. nolite, inquit, extolli qui estis
in torcularibus. quia de uinea sodomorum uinea uestra est, et propago uestra de gommorrhis,
et uua uestra amaritudinis, et botrus fellis uobis, et furor draconum uinum uestrum, furor
aspidum insanabilis. nam si etiam feceritis fructum - quoniam uindemia uestra non solum de
sodoma et gomorrha, sed de aegypto quoque est et ceteris inimicis gentibus -, dabit dominus
aerugini fructum uestrum, et labores uestros locustae, et occidet in grandine uineas uestras, et
moros uestros in pruina. non uos decipiat similitudo uini, nec dicatis amarum dulce; gustate
uinum uestrum diligentius, et inuenietis pro uino sorec, furorem draconum et uenenum
aspidum. unde nolite superbire, sed magis humiliamini sub potenti manu domini, et ad illud
transite torcular de quo ascendens ex edom, et rubicundus ex bosor, loquitur in esaia
propheta: torcular calcaui solus, et de gentibus non est uir me cum. rursum quia sunt de
alienigenis et alii, multas enim habet regiones et urbes allophylorum prouincia, qui per mala
opera et sensus contrarios deo loquuntur: destructi sumus, sed reuertentes aedificemus quae
destructa sunt. unde et uocantur termini impietatis, et populus cui iratus est dominus. dicitur
ad eos: qui in bachim nolite aedificare de domo derisuum. bachim in lingua nostra planctum
et fletum sonat. denique exceptis septuaginta, omnes klauthmon~g, id est fletum
transtulerunt. qui estis igitur in huiuscemodi operibus atque sententiis, quae fletu digna sunt,
nolite instaurare aedificationem pessimam; nec sensum uestrum exstructionem dei
arbitremini, neque aedificetis super arenam, ne cum tempestas uenerit, domus que uestra
conciderit, cassus labor risum uidentibus praebeat. quin potius intellegentes aedificationem
uestram dignam esse derisu, ruinis eius et puluere conspergite capita uestra, et agite
paenitentiam, quod absque consilio casuram domum aedificare uoluistis. sequitur: quae
habitat bene in ciuitatibus suis, non est egressa habitans in sennam.
quod mihi uidetur hanc habere sententiam: uos, qui superbitis in geth et in bachim, frustra
domum risu dignam aedificare conamini, aspergite uos puluere, et agite paenitentiam, quia
uinum detestabile premere, et aedificationem deo contrariam construere uoluistis. ecclesiam
autem christi, quae habitat bene, et in toto orbe ecclesias possidens, spiritus unitate coniuncta
est, et habet urbes legis, prophetarum et euangelii, et apostolorum; non est egressa de finibus
suis, id est de scripturis sanctis, sed coeptam retinet possessionem, quia habitat in sennan,
quod interpretatus est, ut supra diximus, symmachus abundantiam; habet enim et patrem, et
filium et spiritum sanctum, cum quibus omnes spiritales gratiae copiae que uirtutum sunt.
unde dicitur ad eam: fiat pax in uirtute tua, et abundantia in turribus tuis. uos uero, qui
habitatis iuxta sennam, id est iuxta abundantem ecclesiam, o haeretici, o contraria dogmata,
plangite uos, quia aedificastis uobis domum in derisum, et pressistis torcular in superbiam,
nec in scripturis, sed in uicinia scripturarum domum uestram, iam non risu, sed planctu
dignam, et lacrimis construxistis. unde et subiungitur, plangite domum quae est iuxta eam, id
est iuxta sennam. sed hoc quod additur: accipiet ex uobis plagam doloris, ad eosdem
haereticos dicitur, quibus imperatur ut plangant domum uicinam ecclesiae, quod inimicus et
ultor diabolus, cui tradendi sunt in supplicium, ipse eis inferat plagas, et extorqueat pro
aedificatione pessima plagarum dolorem. quae propterea inferentur, ut sentientes peccata
quae fecerant, agant paenitentiam, et habitatio dolorum sit eis bonorum occasio. siue
ecclesiae indicatur dolor, quod plangat quondam filios suos, et ipsa sit causa salutis
haereticorum, si ad lugentem matrem uoluerint reuerti. porro quod infertur: quia descenderunt
mala a domino super portas hierusalem et marcionitae ac manichaei utuntur hoc scripto, eo
quod legis deus malorum conditor sit. sic dicamus mala a domino descendisse, quomodo et
saluator loquitur in euangelio: uidebam satanam quasi fulgur de caelo cadentem. quomodo
enim ibi cecidit de caelo lucifer, qui mane oriebatur, et contritus est super terram, qui mittebat
ad gentes, sic et haec mala quae a domino ceciderunt, et uenerunt ad portas hierusalem,
antequam caderent non erant mala, sed quia a domino corruerunt, idcirco facta sunt mala. et
ut sciamus malorum insidias: uenerunt, inquit, ad portas hierusalem, quae quia firmae sunt, et
adamantinae, clauduntur ab apostolis, quibus claues hierusalem commissae sunt; ante eas
uersantur inimici, et quos exire conspexerint, interficiunt. si quis igitur est de hierusalem,
quae habitat bene in ciuitatibus suis non egreditur cum habitet in abundantia; sed semper
intrinsecus manet, nec egreditur portas eius quas qui egressus fuerit occiditur; occiditur autem
ab his qui se eleuant in geth, et habitant in bachim, et aedificant domum in derisum. denique
mala quae descenderunt a domino ad portas hierusalem, strepitum tantum habent curruum et
equorum tumultum, confusum que sonitum pro foribus hierusalem, ut oris sui lancea
quoscumque uagari uiderint, interficiant. post haec scriptum est: quae habitas lachis: princeps
peccati est filiae sion. lachis interpretatur poreia~g estin~g id est ambulatio. et hi igitur qui
ascenderunt in curribus suis, et habuerunt equites, et strepitum tantum inanem que sonitum,
quibus locuta est, quae habitat bene in ciuitatibus suis; isti in curribus et isti in equis, nos
autem in nomine domini dei nostri inuocabimus; quia mouerunt pedes suos, et circumlati sunt
omni uento doctrinae falsae, et de ecclesia exire uoluerunt, quae interpretatur specula, id est
sion, principes peccati fuere filiae sion. et in ipsa, hoc est in lachis, inuentae sunt impietates
israel, quae populum dei a regno pristino separauerunt. princeps ergo peccati est filiae sion,
quae habitat in lachis, id est ambulatio pessima, gradu iugiter fluctuante, et impietas israel in
his est qui semper mouent pedes suos, et habitare dicuntur in lachis. dabuntur quoque
emissarii usque ad hereditatem geth; geth pessimam, et torcular uenenorum, quod aedificatur
contra domum dei, ubi sunt uanae domus, quae aedificatae sunt in derisum. et istae uanae
domus, in uanum factae sunt regibus israel. quantum ad historiam pertinet, his regibus
quorum peccata in regnorum et paralipomenon libris scripta sunt, quantum autem ad
anagogen, principibus haereticorum, ducibus que peruersorum dogmatum; his enim domus
uanae sunt et frustra exstructae. et tamdiu perseuerantes, donec teneant eas heredes quia
adducendi sunt a domino. post haec sequitur: quae habitas lachis, hereditas usque odollam
ueniet. odolla interpretatur testimonium haustus, uel hauritionis eorum, quod in graeco
significantius dicitur marturia~g antlêseôs~g autôn~g. legimus in prouerbiis: si malus fueris,
solus hauries mala. quae igitur habitat in lachis, id est in itinere pessimo, ueniet usque ad
testimonium exhaustionis suae, quod exhauriet atque ebibet iuxta mensuram operum suorum.
uel certe ita distinguendum, ut hoc quod dicitur quae habitas lachis, ad superiora referatur, et
sit ordo ac sensus: adducam heredes tibi de ecclesia, quae habitas lachis, quia de hereditate
domini et tu eris, cum hauseris, et receperis quae mereris. obsecro in capituli fine lectorem, ne
necessitatem, uoluntatem putet, et expositionem prolixam, uerbositatem existimet magis que
miretur in locis tam asperis me aliquid inuenire, quam quicquam eorum, quae dicenda sunt,
non praetermittere. decaluare et tondere super filios deliciarum tuarum; dilata caluitium tuum
sicut aquila, quoniam captiui ducti sunt ex te. lxx: gloria filiae israel, decaluare et tondere
super filios delicatos tuos; dilata caluitium tuum sicut aquila, quoniam captiui ducti sunt ex
te. hoc quod dictum est a septuaginta, gloria filiae israel, addentibus filiae, hebraei in fine
superioris capituli legunt. nobis autem quae sic uoluistis, et semel suscepimus, incumbit
necessitas ita interpretari scripturas, quomodo leguntur in ecclesia, et nihilominus hebraicam
non omittere ueritatem. dicitur ergo ad israel interim secundum litteram, ut uel decem tribus
accipiamus in samaria, uel in commune omnem israel; quia captiuus ductus est populus, et
omnis iudaea ab assyriis babyloniis que uastata est, assumant planctum et plorent filios suos.
et quomodo aquila quae regina est auium certo tempore amittit pilos, et remanet implumis, sic
etiam israel deponat omnem gloriam suam, qua ante fuerat circumdatus, et plangat filios,
hostium subditos potestati. quod autem aquila certo tempore amittere plumas soleat, et in
psalterio scriptum est: innouabitur ut aquilae senectus tua, et comicus in heautontimorumeno:
uisa est, inquit, uere quod dici solet, aquilae senectus. si autem uoluerimus hoc ipsum et de
praesenti tempore iudaicae euersionis accipere, uidebimus omnem gratiam, qua quondam
apud deum floruit, ab eis penitus recessisse. ubi est enim propheta? ubi doctor legis? ubi
angelorum praesidia? ubi contra plures a paucis sperata uictoria? decaluata est hierusalem et
omnem comam gloriae pristinae perdidit, et filii eius qui clamauerunt contra dominum:
crucifige, crucifige eum, ducti sunt in captiuitatem. legi in cuiusdam commentariis hoc quod
dicitur: decaluare et tondere super filios deliciarum tuarum, de conditione humana posse
accipi: ut dei ad adam, siue ad hierusalem caelestem dirigatur eloquium. o anima humana, o
urbs quondam sanctorum mater, quae prius eras in paradiso, et fruebaris deliciis arborum
diuersarum, et habebas speciosissimam comam, nunc quia proiecta es de sublimibus et
deducta in babylonem, et uenisti in locum captiuitatis, et perdidisti comam tuam, radere et
assume habitum paenitentis, et quae prius quasi aquila uolabas in excelsis, plange filios,
plange sobolem tuam, quae ex te ducta est captiua.
Caput 2
uae qui cogitatis inutile, et operamini malum in cubilibus uestris; in luce matutina faciunt
illud, quoniam contra deum est manus eorum, et concupierunt agros et uiolenter tulerunt, et
domos rapuerunt, et calumniabantur uirum, et domum eius, uirum et hereditatem eius. idcirco
haec dicit dominus: ecce ego cogito super familiam istam malum, unde non auferetis colla
uestra, et non ambulabitis superbi, quoniam tempus pessimum est. in die illa sumetur super
uos parabola, et cantabitur canticum cum suauitate dicentium: depopulatione uastati sumus;
pars populi mei commutata est. quomodo recedet a me, cum reuertatur qui regiones nostras
diuidat? propter hoc non erit tibi mittens funiculum sortis in coetu domini. lxx: facti sunt cogitantes
labores et operantes mala in cubilibus suis, et simul in die consummabunt ea, quia non
leuauerunt ad deum manus suas, et desiderabant agros, et diripiebant pupillos, et domos
opprimebant, et rapiebant uirum et domum eius, uirum et hereditatem eius. propterea haec
dicit dominus: ecce ego cogito super tribum istam mala, de quibus non auferetis colla uestra,
ut non ambuletis recti subito quia tempus pessimum est. in die illa sumetur super uos
parabola, et plangetur planctus in cantico dicentium: miseria miseri facti sumus, pars populi
mei dimensa est in funiculo, et non erat qui prohiberet eum, ut auerteretur. agri nostri diuisi
sunt, propter hoc non erit tibi mittens funiculum in hereditate. quod in fine capituli iuxta
hebraicum posuimus: in coetu domini, pro quo septuaginta transtulerunt: in ecclesia domini,
iuxta editionem uulgatam sequentis capituli principium est. et ideo in illo si dominus iusserit,
disseremus. uae igitur uobis, populi iudaeorum, qui et cogitatis malum, et opere completis. et
cubilia ad requiescendum data stupris polluitis, et quicquid iniquitatis nocte tractatis, quasi
differre non liceat, statim ut dies claruerit, festinatis implere, non considerantes quod
aduersus deum fortis est manus uestra. et ut doceret scriptura quid esset quod in nocte
cogitarent, et in die facerent, exponit in partibus. concupierunt, inquit, agros et uiolenter
tulerunt, et domos, subauditur, concupierunt, et quas concupierant, diripuerunt; et non solum
calumniabantur homines et domos eorum, sed posteros quoque qui misericordiam propter
aetatem paruulam merebantur, rabido ore uastabant. quia igitur ista fecistis, et cogitastis
inutile, et ego dominus cogitabo super familiam istam malum; non quod malum sit quod ego
cogito, sed quod patientibus uideatur malum quod irrigo; quod ita uos premet, ut colla uestra
non possitis leuare, nec ambuletis superbi, scilicet quos tempus captiuitatis oppresserat. tunc
dicetur super uos parabola, et miseriae uestrae uertentur in canticum: depopulatione uastati
sumus, pars populi mei. templum, inquit, meum quod solum inter gentes ceteras plus
habebam, mutabitur in ruinam. quomodo a me recedet assyrius, cum reuertatur ut agros meos
sibi sorte distribuat? propterea, o familia israel, super quam ego malum cogito, non habebis
partem in hereditate iustorum. sed et de extrema captiuitate hoc ipsum accipi potest, quod
omnia eis euenerint quia dominum crucifixerunt, ita tamen ut septuaginta interpretum editio
disseratur. gloria namque filiae israel decaluata est, et attonsa super filiis quondam
delicatissimis, et si quid deinceps renatum pilorum fuit, alia deinceps rasura et attonsione
truncatum est. tunc omnia consilia eorum uersa sunt in laborem, et quae cogitauerunt, mente
et animo dormiente, attulerunt eis labores; quae que operati sunt, statim ut lux christi et ultio
apparuit, conturbata sunt. cum enim legissent uicisse israel, quando moyses manus leuauit ad
dominum, superatum esse ab amalec, quando moyses lassa brachia deponebat, non leuauerunt
ad dominum manus suas, sed omnia in pauperes et plebem domini scelera perpetrantes,
desiderauerunt agros, et pupillorum domos diripiebant, ac uirum pariter et uxorem liberos que
eius et substantiam depopulabantur. propterea cogitauit dominus mala super tribum illam,
nequaquam in duodecim tribus, sed tribum malitiae et in scelere foedatam, de quibus non
potuerunt eleuare ceruicem, nec recte incedere. denique usque ad praesentem diem subditi
sunt romano imperio, et premuntur captiuitatis iugo, et colla non eleuant. quod autem
sequitur: exaiphnês~g, id est subito, in hebraicis uoluminibus non habetur, et tamen potest
cum praesenti loco ita congruere, ut dicamus: propterea haec dicit dominus: ecce ego cogito
super tribum istam mala subito, de quibus non possunt eleuare ceruices suas, et ob id eleuare
non poterunt, quia tempus malum est. sicut enim mala operati sunt contra dominum iesum,
sic mala captiuitatis perpetuae sustinebunt, et in tantam uenient angustiam, ut omnia eorum
cantica, et psalmi uertantur in luctum. nihil que aliud nouerit loqui populus, nisi hoc: miseria
miseri facti sumus. terra quippe repromissionis quae prius duabus et semis tribubus sorte
diuisa fuerat trans iordanem moyse mittente funiculum, et postea ab iesu naue tribubus
reliquis dispertita, haec gentibus romano mensore diuisa est, et nemo fuit qui prohiberet, quin
potius cum uniuersas obtineat nationes, nullus est ex iudaeis qui antiquum pristina libertate
possideat solum. quod si tertiam expositionem sequi uoluerimus, omnem, de qua supra
dixeram, ad animam humanam sermonem dirigi, quae de paradiso corruens in captiuitatem
huius mundi uenerit. uidebimus quod omnis cogitatio nostra labor sit et dolor, et cubilia
nostra plena sint malis, et lux ipsa quae uidetur, mixta sit tenebris, quae que nocte tractemus,
in caligine compleamus. quis enim nostrum ad deum sanctas eleuat manus sine ira et
cogitatione? quis non desiderat uillas istius saeculi, oblitus possessionum paradisi? uideas
alios agros agris, et terminos iungere terminis, et paruo hominis corpusculo rura urbium non
sufficere. propterea cogitat dominus super nos mala de quibus nostras non possimus eleuare
ceruices, nec ambulare recti, quia tempus pessimum est, iuxta ioannis uerba, dicentis: mundus
in maligno positus est. idipsum significat et illa in euangelio filia abraham nobilis anima,
quam satanas uinxerat et incuruauerat, et nisi ad aduentum domini in sublime erigi ante non
potuit, nec suum suspicere creatorem. unde saluator ait: hanc, inquit, filiam abrahae quam
alligauerat satanas, non oportuit solui de uinculo isto die sabbati? quia ergo gloria nostra
omnis attonsa est, et dilatauimus rasuram, uel uiduitatem nostram, - sic enim in quibusdam
codicibus inuenitur -, missi sunt qui nos plangerent cum hieremia, et sumerent super nos
parabolam, et dicerent cum apostolo: lugebo multos qui peccauerunt, et non egerunt
paenitentiam. quis enim non plangat uidens humanas animas quasi uariam suppellectilem a
daemonibus et diuersis uitiis esse possessas? alius daemonum fornicationis mittit funiculum,
alius auaritiae, ille homicidii, hic periurii lineas tendit. pars populi dei diuisa est in funiculo et
agri quondam sanctitatis et paradisi, quorum odore isaac delectabatur in filio suo iacob, traditi
sunt assyriis regi que babylonio. et habentibus foueas uulpibus, et uolucribus caeli nidos,
filius hominis non habet ubi caput suum reclinet. exposui iuxta quod mei ingenioli
patiebantur angustiae, et primam ab assyriis, babyloniis que captiuitatem, et secundam a
romanis, quia dominum crucifixerunt, et tertiam spiritalem, qua unusquisque nostrum de
paradiso cum adam cecidit, et in huius mundi captiuitate uersatur, de qua cum uenerit
dominus, eriget elisos, et soluet compeditos, et captiuos quondam diaboli, reducet in
possessionem suam, et complebitur sermo psalmistae dicentis: ascendens in altum, duxit
captiuam captiuitatem. iuxta quam expositionem potest et de ecclesia quarta captiuitas accipi,
de qua unusquisque egreditur per peccatum, et postea ab ezra, qui interpretatur adiutor, id est
sermone dei reducitur in hierusalem. si quis autem in lege domini die ac nocte meditatus,
maius habuit studium, maius ingenium, otium gratiam que, et potest de praesenti capitulo
probabilius aliquid dicere, non inuideo, non aspernor, quin potius cupio ab eo discere quod
ignoro, et libenter me discipulum profitebor, dummodo doceat, et non detrahat. nihil enim
tam facile, quam otiosum et dormientem de aliorum labore et uigiliis disputare. ne loquamini
loquentes, non stillabit super istos, non comprehendet confusio, dicit domus iacob. numquid
abbreuiatus est spiritus domini, aut tales sunt cogitationes eius? nonne uerba mea bona sunt
cum eo qui recte graditur? et e contrario populus meus in aduersarium consurrexit, desuper
tunicam pallium sustulistis, et eos qui transibant simpliciter, conuertistis in bellum. lxx: in
ecclesia domini nolite flere lacrimis, neque plorent super his? non enim abiciet opprobria,
quae dicit: domus iacob prouocauit spiritum domini, si hae sunt adinuentiones eius, nonne
sermones eius boni sunt cum eo, et recti ambulauerunt? et prius populus meus inimicitiis
restitit contra pacem suam; pellem eius excoriauerunt, ut auferrent spem contritionem belli.
ne loquamini, inquit, loquentes, pro quo interpretatus est aquila: ne stilletis stillantes;
quondam idiomate hebraico, eloquium ab eo quod fluat et ad aures perueniat audientium, in
similitudinem pluuiae descendentis stillationem uocans. nolite uos decipere, o domus iacob,
et in consolationem mutuam dicere, deus bonus est, non ueniet captiuitas quam timemus. num
larga eius misericordia, et clementissimus spiritus, qui late et abundanter ortus est omnibus,
in nobis tantum abbreuiabitur et seuerus erit? aut huiuscemodi sunt cogitationes eius, quales
in hominibus cernimus, ut antiquam teneat iracundiam, et ad uindictam furore subito
concitetur? ad quae respondit dominus: bonus quidem sum, et uerba mea sonant clementiam,
sed ad eos qui recto itinere gradiuntur. qui autem, non dico olim, sed hesterno die in
contumeliam meam ueneratus est idola, et quantum in ipso fuit, tyrannica aduersum me arma
corripuit, qui infelicem populum exspoliauit auxilio dei, et quasi desuper tunicam, pallium
tulit, qui simplices quosque credentium et maiorum acquiescentes auctoritati contra me uertit
in bellum, numquid non stillabit super eum dominus, et apprehendet eum confusio? hoc
autem quod nos uertimus: et e contrario populus meus in aduersarium consurrexit, quia
uerbum mul, et contrarium, et diem hesternum sonat, symmachus apertius transtulit ut
diceret: ante unam diem populus meus quasi inimicus restitit, ut solueret quaestionem, quod
deus non praeterita uitia imputaret populo, sed recentia, et quae quasi die commissa
uiderentur hesterno. haec iuxta hebraicam intellegentiam, ceterum septuaginta interpretes in
hoc loco sibi penitus non cohaerent. ad id enim quod praemissum est: in ecclesia domini
nolite flere, quae consequentia est, ut inferatur, non enim abiciet opprobria quae dicit: domus
iacob prouocauit spiritum domini? sed et illud quod sequitur: si hae adinuentiones eius sunt,
nonne sermones eius sunt boni cum eo, et recti ambulauerunt? ad posteriora quid pertinent,
quae dicuntur: et prius populus meus in aduersarium restitit contra pacem suam; pellem eius
excoriauerunt, ut auferrent contritionem belli? uidetur autem mihi, in loco uel difficillimo, sic
posse sensus reddi uel exprimi, si tamen prudens lector nostrae rationi acquieuerit. praecipitur
itaque ecclesiae, ut non habeat tristitiam et sollicitudinem super rebus saeculi, et damnis quae
in hoc mundo euenire consueuerunt, et dicitur habitatoribus eius, o uos qui estis in ecclesia
domini, semper gaudete, et quicquid uobis acciderit de dei iudiciis, gratulamini. nec hoc dico
quod flere non debeatis - beati quippe flentes, quoniam ipsi ridebunt -, sed illud admoneo, ne
in his ploretis quae saeculi sunt. si quis mortuus fuerit propinquorum, si substantiam fiscus
inuaserit, si corpus, uel podagra, uel alius quilibet morbus oppresserit, nolite flere, nolite
lacrimas fundere, nec consideretis praesentia, sed futura, et aggrauamini magis quod diutius
in hoc tabernaculo mortis habitetis. quin potius illud cauete, ne insultetis cadentibus, et
alienam ruinam uestram aedificationem putetis; unusquisque se ex suis uiribus, non ex
imbecillitate alterius metiatur. alioqui quae ista iustitia est, ramos oleastri insultare ramis
oliuae, qui fracti fuerunt propter infidelitatem suam, et dicere, domus iacob ad iracundiam
spiritum domini prouocauit, interficiens prophetas, idola colens, dei filium crucifigens? qui
hoc facit, non erit alienus, ab opprobrio, et ea mensura qua iudicauit, iudicabitur de eo, et
quomodo ipse de peccatis loquitur corruentis, ita alius ruinae illius insultabit. sequitur: si hae
adinuentiones eius sunt: nonne uerba eius bona sunt cum eo, et recti ambulauerunt? quod
offendit, ait, iudaicus populus ut plenitudo gentium subintraret, dispensationis dei est, ut
postea, credente israel, omnes salui fierent, et uniuersi indigerent misericordia dei. unde et
apostolus ad huius loci ueniens quaestionem, profundum sapientiae et scientiae et iudiciorum
dei abyssum inuestigabilem esse proclamat. si ergo adinuentiones et cogitationes dei sunt,
frangi priores ramos oliuae, et inseri alios de oleastro, non debes insultare sed timere ne
corruas, nec aestimes in eo te placere deo, si sermones, id est scripturas illius legas. tunc
scripturae prosunt legenti, si quod legitur, opere compleatur. si loquens de scripturis possis
dicere: an experimentum quaeritis eius qui in me loquitur, christus? dominus quippe dabit
uerbum euangelizantibus uirtute multa, et super montem excelsum ascendit, qui euangelizat
sion, et eleuat uocem in fortitudine qui euangelizat hierusalem. atque hoc modo sermones dei
boni sunt, si se cum sint, hoc est si deus non deserat praedicantem, cuius cor labia que
consentiunt. ceterum qui confitetur labiis, et cor eius longe est a deo, et narrat iustitias eius, et
assumit testamentum per os suum, et peccatorum sordibus inquinatur, cum hoc non sunt boni
sermones dei. non solum de peccatore, sed et de eo quoque, qui gratiam non habet spiritalem,
id est prophetiae ac doctrinae, et interpretationis, maiorum que charismatum. hoc dicendum
est, quod huiuscemodi homo si uoluerit elementorum causas fidei que suae rationem reddere,
et quare deus, qui bonus et creator est omnium, ad solos tantum iudaeos uenerit, et in ultimo
iam saeculo uocauerit nationes, non habeat sermones dei bonos se cum, sed de propria
imperitia etiam ea, quae bona sunt, dei uerba contaminet, quae uerba recte ambulant et rectas
aures requirunt. et haec quidem praecipit dominus populo successori, et ecclesiae de gentibus
congregatae, ne insultet generationi pristinae, et insultando non sit aliena ab opprobriis. refert
autem ipse qui uerus iudex est et sine perturbatione loquitur, quomodo in passione sua israel
ei contrarius fuerit, et hoc fecerit non quod suo nocere potuerit creatori, sed quod contra
pacem suam omnia perpetrarit. unde et ad hierusalem sermo est: si scires ea quae ad pacem
sunt tibi. pace autem perdita, pellem suam excoriauerunt, id est, tulerunt a se dei auxilium
quo protegebantur, et quasi nudas carnes absque cute et tegmine reliquerunt, ut quicquid
uidebatur esse pulchrum, operiente desuper misericordia dei, hoc illa recedente, praeberet
uidentibus turpitudinem. recedente autem pace et auxilio dei, quia restiterant domino, de quo
dicitur: dominus conterens bella, dominus nomen est ei, aduersariis suis resistere non
potuerunt, sed in omni certamine uicti sunt, nec fuit qui contereret aduersum eos bella
nascentia, iuxta utramque personam hostium, uel hominum qui eos duxere captiuos, uel
aduersariorum fortitudinem, qui animas eorum cotidie iugulabant blasphemando. mulieres
populi mei eiecistis de domo deliciarum suarum; a paruulis earum tulistis laudem meam in
perpetuum. surgite et ite, quia non habetis hic requiem, propter immunditiam suam
corrumpetur putredine pessima. interpretatio septuaginta - si tamen septuaginta est; iosephus
enim scribit, et hebraei tradunt, quinque tantum libros legis moysi translatos ab eis, et
ptolemaeo regi traditos -, tantum discordat in praesenti loco in hebraica ueritate, ut nec capita
possimus ex aequo ponere, nec eorum simul sententias explicare. quamobrem nostra primum
translatio disseratur, et postea ad eosdem ueniemus. adhuc contra populum dei sermo est, cui
supra iam dixerat: econtrario populus meus in aduersarium consurrexit: desuper tunicam
pallium sustulistis; quod non solum hoc egerint, sed mulieres quoque, id est, matronas
quondam delicatas fecerint ire captiuas, siue sub metaphora urbes iudaeae, quas et in isaia
filias sion uocat eo quod sion metropolis fuerit. a paruulis quoque earum tulistis, inquit
laudem meam in perpetuum, nullus remansit in populo, cunctis uel interfectis uel captis, qui
meos psalmos canebant, sed et pauci qui in babylone supererant, canere se non posse
testantur. quomodo, inquiunt, cantabimus canticum domini in terra aliena? surgite itaque et
ite in captiuitatem, quia in hac terra requiem non habetis, quae propter scelera uestra polluta
est, et mundari non poterit, nisi longum sabbatum ante celebrarit. propterea autem dico uobis,
non habetis hic requiem, quia polluta est terra uestra, et corrumpetur putredine pessima,
captiuitate uidelicet, uel babylonica, uel romana, eo quod domini sanguinem hauserit; iuxta
utramque enim historiae ueritatem intellegi potest. lxx: duces populi mei proicientur de
domibus deliciarum suarum; propter malas adinuentiones suas eiecti sunt. potest hoc et
generaliter de iudaici populi principibus accipi, sacerdotibus ac pharisaeis, qui post
passionem domini proiecti sunt de urbe deliciarum suarum, in qua prius lasciuierant propter
malas adinuentiones suas; et specialiter de stirpe dauid, quia statim ut natus est dominus,
defecit princeps ex iuda, et dux de femoribus eius, ueniente cui repositum erat, et apparente
exspectatione gentium. sed et ecclesiae quoque principes qui deliciis affluunt, et inter epulas
atque lasciuias pudicitiam seruare se credunt, propheticus sermo describit quod eiciendi sint
de spatiosis domibus lautis que conuiuiis, et multo labore epulis conquisitis, et eiciendi
propter malas cogitationes et opera sua. et si uis scire quo eiciendi sint, euangelium lege: in
tenebras scilicet exteriores, ubi erit fletus et stridor dentium. an non confusio et ignominia est,
iesum crucifixum, magistrum, pauperem atque esurientem fartis praedicare corporibus,
ieiuniorum que doctrinam, rubentes buccas, tumentia que ora proferre? si in apostolorum loco
sumus, non solum sermonem eorum imitemur, sed conuersationem quoque et abstinentiam
amplectamur. sanctum utique est et apostolorum ministerium, uiduis et pauperibus ministrare.
non oportet, inquiunt, dimisso sermone dei, ministrare nos mensis. at nunc non dico pauperes,
non dico fratres, et qui rursum inuitare non possint, ex quibus, excepta gratia, nihil aliud
episcopales sperent manus, sed militantes et accinctos gladio, et iudices, excubantibus ante
fores suas centurionibus et turmis militum, christi sacerdos inuitat ad prandium. tota clerici
urbe discurrunt, quaerunt exhibere iudicibus quae illi in praetoriis suis aut inuenire non
possunt, aut certe inuenta non coemunt. nec uero arbitrandum quod generaliter ad omnes haec
dirigatur inuectio, sed quod eos qui tales sunt, pulset sermo propheticus, et comminetur eis
supplicia, et tenebras sempiternas, ut qui pudore et uerecundia non tenentur, agant
paenitentiam saltim comminatione poenarum. lxx: appropinquate montibus aeternis. aeternos
montes, uel angelos intellegere possumus, uel prophetas, de quibus et in psalmo scriptum est:
fundamenta eius in montibus sanctis, et in alio loco: leuaui oculos meos in montes unde
ueniet auxilium mihi. appropinquat autem aeternis montibus qui non in peccatis suis a
beatorum contubernio separatur, quomodo et moyses appropinquabat deo, non loco sed
merito. et ad eos qui appropinquabant aeternis montibus, ipse dominus loquebatur. deus
appropinquans ego, et non deus de longe. montes autem aeterni, ad distinctionem eorum
uocantur qui non sunt aeterni, principium scilicet huius saeculi montium tenebrosorum; qui
cum erecti fuerint uelut cedrus libani transeuntes cum mundo, locus eorum non poterit
inueniri. lxx: surge et ambula, quia non est tibi hic requies. iubemur in nullis mundi rebus
putare nobis requiem, sed quasi a mortuis resurgentes, ad sublime tendere, et ambulare post
dominum deum nostrum, et dicere: adhaesit anima mea post te. quod si contempserimus, et
noluerimus audire dicentem: exsurge qui dormis, et eleuare, et illuminabit te christus;
dormitabimus quidem, sed decipiemur, et non inuenimus requiem quia ubi christus non
illuminat resurgentem, quae uidetur esse requies, tribulatio est. lxx: propter immunditiam
consumpti estis corruptione. pro eo quod nos diximus, consumpti estis, potest iuxta graecam
intellegentiam in latino sonare sermone, corrupti estis, ut sit ordo, propter immunditiam
corrupti estis corruptione. hoc autem ad eos dicitur, qui uoluptati corporis et libidinis
seruientes, non solum animam, sed corpus quoque suum corrumpunt, uoluptatum amatores
magis quam amatores dei. poterat quoque dicere, propter immunditiam corrupti estis, et
sensus etiam absque corruptione fuisset expletus. nunc autem quia ait: corrupti estis
corruptione, ad distinctionem mihi uidetur dixisse corruptionis salutaris, iuxta quam et
apostolus loquitur: et si is qui foris homo noster est, corrumpitur; sed qui intus est renouatur
de die in diem. qui semper mortificationem iesu portat in corpore suo, et exteriorem
corrumpit hominem, et carnem imperio animae subicit, iste corrumpitur quidem, sed non
corruptione, quia corruptio illius salutaris est. lxx: fugistis nemine persequente. ad eos dicitur,
qui propter immunditiam corruptione corrupti sunt, quod conscientia peccatorum etiam
absque suppliciis resistere hostibus et dimicare non audeant. unde et formidolosi inimicorum
proelio, terreant mentes fratrum suorum, eiciuntur e castris, pelluntur ex acie, et in maledictis
leuitici ad huiuscemodi homines sermo dirigitur. persequetur uos uox folii uolitantis, et
effugietis, nullo persequente. scio me legisse in cuiusdam commentariis, exponentis ioannis
euangelistae principium: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, hoc quod
dicitur, nihil, ad malitiam rettulisse; rursum que ipsam malitiam interpretatum esse diabolum,
et isto quasi gradu, ipsum quod factum est sine christo, nihil diabolum intellexisse. si igitur
malitia, uel diabolus nihil est, et fugerunt qui corruptione corrupti sunt nullo, id est nihil
persequente, diabolus eos est persecutus in nihili. quod si cui uidetur nimis coactum, et contra
scripturae simplicitatem artificio potius eloquii, quam uera interpretatione dissertum, uel
priorem, uel quam ipse reppererit expositionem sequatur. utinam non essem uir habens
spiritum, et mendacium potius loquerer. stillabo tibi in uinum et in ebrietatem, et erit super
quem stillatur populus iste. congregans congregabo iacob, totum te; in unum conducam
reliquias israel pariter. ponam illum quasi gregem in ouili, quasi pecus in medio caularum.
tumultuabuntur a multitudine hominum; ascendet enim pandens iter ante eos; diuident et
pertransibunt portam et egredientur per eam; et transibit rex eorum coram eis, et dominus in
capita eorum. et in hoc capitulo multum septuaginta interpretes ab hebraico discrepant. unde
prius iuxta id quod nobis ab hebraeis traditum est, exponamus, et postea, si deus uoluerit, de
eorum translatione tractabimus. o popule iudaice, ad quos repromissiones, et quorum
testamenta et lex, et ex quibus christus secundum carnem cui, imminentibus babyloniis, uel
romanis, dixi: surgite et ite in captiuitatem, quoniam non est uobis in terra ista requies, quae
propter immunditiam suam corrumpetur populatione nouissima, non me putetis uolentem
loqui, et praedicare gaudentem, quod uenturum uideo; optarem et ipse anathema esse pro
fratribus meis, qui sunt israelitae. utinam de meo sensu loquerer, et sanctum spiritum non
haberem; et inter pseudoprophetas potius computatus, solus perirem, et non essent uera quae
dico; et tanta multitudo crederet in filium dei, et non traderetur perpetuae captiuitati. uerum
quia propheta sum, et dei spiritu loquor, et a diuinitate missus, praedico ueritatem, propterea
stillabo tibi sermonem meum in meracum uinum quod te inebriet, et corruere faciat. me
autem stillante, et uenturae captiuitatis malum canente, populus iste meas pluuias, suscipiet,
hoc est uult, non uult, habet sustinere quae dico. et ne arbitremini, malorum me tantum esse
uatem, nunc quidem ueniet praedicta captiuitas; sed ecce in me sermo dei loquitur, qui ad
omnes prophetas fit. quo reticente propheta, non loquitur, et nunc dicit: ueniam, et humanum
corpus assumam nascar de uirgine. siue ita: quia in humilitate carnis ueni, et non credidistis
mihi, ueniam in consummatione mundi in maiestate mea cum angelis ceteris que uirtutibus, et
tunc totum te congregabo, iacob; tunc in unum conducam reliquias israel, et cum gentilium
populo in ouili meo pariter copulabo; tunc te muro firmissimo sepiam, et tanta erit
credentium multitudo, et inter caulas positi gregis tumultuatio, ut uincatur numerus pecorum
largitate. ac ne forsitan putes, quia dixi: ponam illum quasi gregem in ouili, et quasi pecus in
medio caularum, de ouibus me loqui, intellege quod oues istae homines sint. sequitur enim:
tumultuabuntur a multitudine hominum. tumultus, uox plurimorum est, et nimiae multitudinis
clamor pariter emissus, ne aestimemus unius esse uocem; sed omnium communem,
laudantium pastorem bonum, qui ardua quaeque complanauerit, et suo aequauerit pede, dux
itineris eorum ipse sit paradisi ianua, et dicat: ego sum porta, quo iter diuidente et
praecedente, et uia et porta, transibit per eum credulum pecus. pastor autem iste rex est et
dominus. unde sequitur: et transibit rex eorum coram eis, et dominus in capite eorum. quod si
uoluerimus haec omnia de primo aduentu eius accipere, et totum iacob et reliquias israel ad
apostolos, et eam referre multitudinem, quae in actibus apostolorum saluata est ex iudaeis,
non abhorrebit a ueritate expositio tractatoris. hos enim uere congregauit dominus in ouile
suum, et posuit in medio caularum, et fecit iter ante eos, et induxit eos in ecclesiam, et fuit
rex eorum coram eis, et est dominus in capite eorum in perpetuum. lxx: spiritus statuit
mendacium. stillauit tibi in uinum et ebrietatem, et erit de stilla populi huius, congregandus
congregabitur iacob. non, ut plerique aestimant, spiritus stetit mendax, sed spiritus statuit
mendacium legendum est, quod graece dicitur pneuma~g estêse~g pseudes~g, hoc est to~g
pseudos~g. quomodo enim in uulneribus putridis, ne cancer serpat et emortuum corpus uiuas
carnes depascatur, medici statuunt uulnus et urunt cauterio, uel puluere kaustikôi~g, ita
spiritu dei finem posuit mendacio, ne ultra populus dei pseudoprophetarum uocibus
subuertatur. quod autem spiritus tam in nouo quam in ueteri testamento, ubicumque sine
additamento ponitur, in bonam partem intellegatur, et saepe diximus, et nunc ex parte
ponemus, ne cui dubium sit. fructus autem spiritus, caritas, gaudium, pax, et: si spiritu
uiuimus, spiritu et ambulemus, et alibi: si autem spiritu opera carnis mortificaueritis, uiuetis,
et in ueteri testamento: dans flatum populo, qui est in ea, et spiritum his, qui calcant eam;
haud dubium ex praecedentibus quin terram significet. qui enim calcant terrena opera, et
pedibus suis subiciunt ea, utique non malum, sed bonum spiritum merentur accipere. e
contrario malus spiritus cum additamento semper legitur, ut ibi: cum autem spiritus
immundus exierit ab homine, et in alio loco: increpauit spiritum immundum, et: spiritus
malus inuasit saul, et cetera his similia. spiritus ergo dei, qui mendacio finem posuit in
pseudoprophetis, ipse tibi stillabit in uinum et ebrietatem. uinum quod laetificat cor hominis;
et ebrietatem qua inebriatus est noe, et de qua alibi dicitur: comedite amici, et inebriamini.
haec autem omnis laetitia et ebrietas ad comparationem sapientiae dei, quae ut fluuius
caelestem irrigat hierusalem, stilla est et gutta permodica. nec dubitabunt sapientiae dei
stillam in hominibus dicere, qui lapidem abscissum de monte sine manibus legerint, et fatuum
dei sapientius hominibus, et apostolos quoque ipsos ex parte cognouisse, et ex parte
prophetasse. de hac igitur sapientia, id est de stilla populi iudaici, - non enim uenit nisi ad
oues perditas domus israel -, congregatus est iacob: omnis qui supplantat esau, et eripit
primitiua eius ac benedictionem et antequam nascatur adhuc positus in utero plantam pilosi
fratris inuadit. lxx: cum omnibus suscipiens suscipiam reliquias de israel. cum inquit
crediderit gentium populus, et omnis orbis ad meam fidem fuerit adductus, et intrauerit
plenitudo gentium, tunc etiam reliquiae saluabuntur israel, non illae reliquiae, de quibus
scriptum est in regnorum libro: dereliqui mihi septem millia uirorum, qui non curuauerunt
genua baal, et de quibus paulus: ergo et in isto tempore reliquiae secundum electionem gratiae
saluae factae sunt, et de quibus supra hic propheta testatur: et erit de stilla populi huius,
congregandus congregabitur iacob, sed illae reliquiae, quae postquam omnes suscepti fuerint,
in fine suscipientur a deo, et de quibus nunc dicitur: cum omnibus suscipiens suscipiam
reliquias israel, ut iuxta id quod scriptum est: concludens deus omnes sub peccato, omnibus
misereatur. lxx: ponam auersionem eorum sicut oues in tribulatione. reliquias de israel quas
postquam omnes suscepero, suscepturus sum; nunc interim quia auersi sunt a me, ponam in
tribulatione, et coangustabo, et faciam sedere, sine sacerdote, sine altari, et sine propheta, ut
quem per beneficia non senserunt, intellegant per supplicia. lxx: quasi gregem in medio
cubilis eorum, subauditur, ponam. non solum, inquit, auersio eorum, qua a me auersi sunt,
ponetur quasi grex in tribulatione, sed postquam tribulati fuerint, et angustiae tempus
expleuerint, ponentur in requie, hoc est in cubili suo. et tunc de hominibus commigrabunt et
transcendent humanae conditionis statum, et implebunt quod sequitur: exsilient ex
hominibus. non solum autem illi exsilient et abibunt, sed omnes ad quos fit sermo dei, et qui
humana uitia relinquentes conuersationem diuinitatis imitantur, et audiunt: ego dixi, dii estis
et filii excelsi omnes, exsilient ex hominibus, et quasi ferentur ad caelum. lxx: ascende per
diuisionem. praesens locus quasi proprium habet exordium et apostrophen eloquii
prophetalis, ad eum qui saluari cupit, cui imperatur ut ascendat per diuisionem. quod quidem
manifestius fiet, si de genesi sumpserimus exemplum, ubi nascuntur gemini de thamar, cum
qua iudas patriarcha concubuit: factum est, inquit, cum pareret, et haberet geminos in utero;
in ipso partu unus protulit manum, et obstetrix ligauit in manu eius coccinum, dicens: hic
egredietur prior. cum autem contraxisset manum, statim egressus est frater eius, et illa ait:
quare diuisa est propter te maceria? et uocauit nomen eius phares, quod interpretatur diuisio.
et post haec egressus est frater eius, in cuius manu erat coccinum, et uocauit nomen eius zara,
qui in lingua nostra dicitur semen, uel oriens. ostendit ergo senior populus, in quo erat ortus et
semen antequam de gentibus ecclesia nasceretur, manum suam in operibus, et postea
contraxit eam audiens per esaiam: manus enim uestrae sanguine plenae sunt. cum que ille
contraxisset manum, et a iustitiae cessaret operibus, frater eius gentium populus egressus est.
et propter ipsum diuisa est sepes, et destruxit dominus atque saluator, ut ille posset incedere,
parietem, qui erat in medio, et maceriam duos populos separantem; et fecit unum gregem, et
duos creauit in semetipso in uno nouo homine faciens pacem. unde et obstetrix prophetice
loquens dicit ad phares populum iuniorem: ut quid diuisa est propter te maceria? si
intellexistis exemplum de genesi, ascende qui saluari cupis, nequaquam per ueterem populum
qui manum contractam habet, sed per nouum, in quo uia christus est, in quo porta iesus, per
quem ad patrem incedimus, ipse enim soluit medium parietem et maceriam, id est
obscuritatem ueterum prophetarum, et omnia antiquae legis aperuit sacramenta, et dissipata
incedendi difficultate, uiam oculis omnium reuelauit, ut qui uult pergere, nullo impediatur
obice, nec obscuritatis caligine terreatur. lxx: ante faciem eorum diuiserunt et transierunt
portam, et egressi sunt per eam. et exiuit rex eorum ante faciem eorum. dominus autem
princeps eorum. propterea dixi tibi: ascende per diuisionem, qui surrexisti cum christo, et ea
quaeris quae sursum sunt, quia angeli, siue pater et filius, et spiritus sanctus diuiserunt quod
uidebatur obstare, et fecerunt uiam uolentibus ingredi, et quia aperto itinere inuaserunt iter,
non solum ingressi sunt portam, sed et transierunt per eam. ingressi sunt autem, quia et rex
eorum eamdem ingressus est portam, et aperuit eis iter, ut absque ulla difficultate graderentur.
ipse enim dominus, et rex et pastor, et uia est et porta dicit que: ego sum porta: per me qui
fuerit ingressus, saluabitur; ingredietur et egredietur, et pascua inueniet. de qua porta et alibi
prophetatur: haec est porta domini, iusti intrabunt per eam. quicumque autem ingressus fuerit,
non debet in eo statu in quo intrauerat, permanere, sed egrediatur ad pascua, ut in intrando
exordium sit, in exeundo et in pascua reperiendo, uirtutum perfectio. qui ingreditur, adhuc in
saeculo est, et ex creaturis intellegit creatorem. qui autem egreditur, transcendit uniuersam
creaturam, et omnibus quae uideri possunt pro nihilo computatis, inueniet pascua super
caelos, et sermone dei uescetur, et dicet: dominus pascit me, et nihil mihi deerit. hoc ideo, ut
intellegeremus euangelicum testimonium: ingredietur et egredietur, et pascua inueniet, et
quod nunc dicitur per prophetam: et transierunt portam, et egressi sunt per eam; qui tamen
transitus et egressio absque christo rege nostro tribui non potest, qui rex et dominus est.
statim quippe conectitur: dominus autem princeps erit.
Caput 3
et dixi: audite, principes iacob, et duces domus israel. numquid non uestrum est scire
iudicium, qui odio habetis bonum et diligitis malum, qui uiolenter tollitis pelles eorum
desuper eis, et carnem eorum desuper ossibus eorum, qui comederunt carnem populi mei, et
pellem eorum desuper excoriauerunt; et ossa eorum confregerunt, et conciderunt sicut in
lebete, et quasi carnem in medio ollae. tunc clamabunt ad dominum, et non exaudiet eos, et
abscondet faciem suam ab eis in tempore illo, sicut nequiter egerunt in adinuentionibus suis.
manifeste aduersum principes israel sermo est, et sub metaphora leonum siue latronum
crudelitas eorum describitur, quod spoliauerint pauperes, et interfecerint eos, et carnem eorum
ossa que contriuerint; et quasi in medio ollae, sic in urbe hierusalem miserabilem plebem
afflixerint, et propter haec inferatur eis postea supplicium in die captiuitatis, uel a
nabuchodonosor, uel a uespasiano et tito. et clament ad dominum, et non exaudiat eos, et
abscondat faciem suam ab eis, quia nequiter egerint in sceleribus suis. lxx: et dicet: audite
haec, principes domus iacob, et reliqui domus israel. cum superioribus haeret sententia. supra
enim dixerat: dominus autem princeps erit, et dicet: audite, principes domus iacob, et reliqui
domus israel. pro reliquis domus israel, exceptis septuaginta, omnes duces domus israel
transtulerunt. dominus ergo qui uiam fecit populo suo, et egressus est ante faciem eorum, et
ipse est princeps itineris simplicioris populi, quem gregem uocat; his qui nolunt se praeuium
sequi, sed superbiunt, et quasi iudices populi uestigia illius non sequuntur, comminatur et
dicit: audite, principes domus iacob, et duces domus israel. quid est autem quod eos cogit
audire? non uestrum est, inquit, scire iudicium, qui odio habetis bonum, et quaeritis mala; id
est non meremini dei scire iudicium quod est abyssus multa et profundum iustitiae eius mens
praua non inuenit. aut quomodo potestis scire iudicium dei, qui odistis bonum, et quaeritis
malum, qui detestamini sanctos pauperes, et honoratis diuites peccatores. simul que
consideremus uerborum significantiam: bona non amare, peccati est, quanti sceleris etiam
odisse? et econtrario, si mala non fugere, uitii est, quantae impietatis est etiam diligenter
inquirere? post haec describitur saeuitia iudicum, et in subiectos crudelitas. lxx: diripientes
pelles eorum ab eis, et carnes eorum ab ossibus eorum. sicut deuorauerunt carnes populi mei,
et pelles ab eis excoriauerunt, et ossa eorum confregerunt, et conciderunt sicut carnes in
lebete, et sicut carnes in olla; sic clamabunt ad dominum, et non exaudiet eos, et auertet
faciem suam ab eis in tempore illo, eo quod pessime egerunt in adinuentionibus suis. non
suffecerat spoliasse subiectum gregem, sed corpora quoque eorum afflixerunt duro imperio, et
ossa eorum contriuerunt, ut quicquid in eis forte fuerat, frangerent atque contererent.
quomodo ergo illi spoliauerunt populum meum, et nudauerunt omni pulchritudine et decore
cutis, et carnes et ossa miserunt in ollam feruentem, quam rex succendit assyrius, tradentes
gregem meum diabolo, et angelis eius, sic et ipsi cum uenerit dies ultionis, clamabunt ad
dominum, et non exaudientur, quia nec ipsi rogantes audierunt; et extendent manus suas ad
dominum, et deus auertet faciem suam ab eis, quia et illi auerterunt a precantibus uultum. et
haec uniuersa patientur, quia pessime egerunt in studiis et in uoluptatibus suis; et non reges
fuere, sed tyranni, nec praepositi, sed leones; neque magistri discipulorum, sed lupi ouium, et
satiauerunt se carnibus, et incrassati sunt, et sicut pinguissima hostia interfectionis, et
suppliciis domini praeparati. hucusque contra principes malos, sequens uero sermo aduersus
pseudoprophetas est et doctores pessimos, qui populum dei adulatione supplantant,
pollicentes scientiam scripturarum. haec dicit dominus super prophetas, qui seducunt
populum meum, qui mordent dentibus suis, et praedicant pacem; et si quis non dederit in ore
eorum quippiam, sanctificant super eum proelium; propterea nox uobis pro uisione erit, et
tenebrae uobis pro diuinatione, et occumbet sol super prophetas, et obtenebrabitur super eos
dies, et confundentur qui uident uisiones; et confundentur diuini, et operient uultus suos
omnes, quia non est responsum dei. uerumtamen ego repletus sum fortitudine spiritus domini,
iudicio et ueritate, ut annuntiem iacob scelus suum, et israel peccatum suum. lxx: haec dicit
dominus super prophetas, qui seducunt populum meum, et mordent dentibus suis, et
praedicant super eum pacem, et non est data in ore eorum, sanctificauerunt super eum
proelium; propterea nox uobis erit pro uisione, et tenebrae erunt uobis ex diuinatione, et
occumbet sol super prophetas, et contenebrescet super eos dies; et confundentur qui uident
somnia, et irridebuntur harioli, et loquentur aduersum eos omnes isti, quia non est qui
exaudiat eos, nisi ego impleuero fortitudinem in spiritum domini, et iudicium et potentiam, ut
annuntiem iacob impietates eius, et israel peccata sua. legimus fuisse pseudoprophetas in
israel, qui propter dona pacem, quae eis data non erat, praedicabant, et si quis munera non
dedisset, quamuis sanctus esset, iram dei nuntiarent illi esse uenturam. unde nunc dicitur ad
eos quod loquantur mendacia, et sermo eorum non prophetia, sed diuinatio sit nec habeant
lumen, sed tenebras et errorem. cum que in contrarium uersa fuerint quae promiserant, tunc
operiantur confusione, quia non erit, inquit, responsum dei. iam nec daemones accipient
potestatem, ut eos sua fraude decipiant. muta erunt oracula, tacebit immundus spiritus, et
illudere non audebit. hoc de pseudoprophetis. rursum oratio de seipso prophetae loquentis
inducitur, illis falsa uaticinantibus, et opertis confusione et ignominia, ego quae loquor, a
spiritu sancto instinctus loquor, et loquor iudicium domini et ueritatem. cum que
pseudoprophetae mordeant dentibus, et praedicent pacem, ego absque ulla formidine annuntio
iacob scelus suum, et israel peccatum suum, quia uel idola pro deo uenerati sunt, uel dei
filium crucifixerunt. si autem iuxta septuaginta quod dicitur, de haereticis uoluerimus
accipere, qui uere pseudoprophetae sunt, et dicunt, haec dicit dominus, et dominus non misit
eos, non errabimus. illi enim populum quondam dei errore decipiunt, et hoc faciunt, ut
comedant eos, uel simpliciter in muneribus accipiendis, uel mystice in occisione animarum
eorum, et promittunt eis pacem et regna caelestia, et dicunt, non necesse est ut uiuas
continenter et sancte, habeto fidem quam docemus, et omnia promissa domini consequeris,
quae loquentes, magis aduersum eos iram domini concitant, et proelium in illos sanctificant.
quamobrem, o haeretici, qui putatis habere uos prophetiam, et imitamini ecclesiam dei, ubi
aestimatis uisionem esse, ibi nox erit, et ubi iactatis uaticinium prophetale, ibi spiritus
loquetur immundus. occidet enim sol iustitiae super huiuscemodi prophetas, et uidebunt
tenebras suas et confundentur. cum que diuini magis quam prophetae fuerint comprobati,
ridebuntur super somniis suis, et populi qui prius ab eis decepti fuerant, loquentur contra eos.
tunc etiam ipsi magistri agent paenitentiam, et nemo eos exaudiet, nisi ego quem offenderant.
et quia clemens sum, et nolo mortem peccatoris, sed cupio ut reuertatur et uiuat, cum
exaudiero eos, dabo eis uirtutem spiritus mei, et implebo eos iudicio meo et fortitudine, ut qui
prius populum blandimentis decipiebant, postea uera annuntiando deterreant, et ad rectam
reuocent uiam, et qui causa erroris fuerant, incipiant mederi uulneribus quae intulerant, et
esse occasio sanitatis. animaduerte in praesenti loco, posse docere aliquem post peccatum, si
tamen uitia pristina digna paenitentia eluerit. unde et dauid post adulterium et homicidium
loquitur in psalmo: asperges me hysopo et mundabor; lauabis me, et super niuem dealbabor.
nec sua tantum puritate contentus est, sed infert: redde mihi laetitiam salutaris tui, et spiritu
principali confirma me. cum que hoc feceris. docebo, ait, iniquos uias tuas, et impii ad te
conuertentur. audite haec, principes domus iacob, et iudices domus israel, qui abominamini
iudicium, et omnia recta peruertitis, qui aedificatis sion in sanguinibus, et hierusalem in
iniquitate. principes eius in muneribus iudicabant, et sacerdotes eius in mercede docebant, et
prophetae eius in pecunia diuinabant; et super dominum requiescebant dicentes: numquid non
dominus in medio nostrum? non uenient super nos mala, propter hoc causa uestri sion quasi
ager arabitur, et hierusalem quasi aceruus lapidum erit, et mons templi in excelsa siluarum.
lxx: audite haec, iudices domus iacob et reliqui domus israel, qui abominamini iudicium, et
omnia recta peruertitis; qui aedificatis sion in sanguinibus, et hierusalem in iniquitatibus.
duces eius in muneribus iudicabant, et sacerdotes eius in mercede respondebant, et prophetae
eius in pecunia diuinabant; et super dominum requiescebant, dicentes: nonne dominus in
nobis est? non uenient super nos mala. idcirco propter uos sion quasi ager arabitur, et
hierusalem ut custodia pomarii erit, et mons domini in lucum saltus. nemo ambigit,
hierusalem propter scelera quae in hoc capitulo describuntur, fuisse subuersam, et quia supra
uel ad iudices, uel ad pseudoprophetas praecesserat comminatio: audite, principes domus
iacob, et duces domus israel. et post paucos uersiculos: haec dicit dominus super prophetas,
qui seducunt populum meum, et reliqua. nunc generaliter et aduersum iudices, et aduersum
pseudoprophetas, et contra sacerdotes, et contra eos, qui sibi dei notitiam pollicebantur,
prophetalis sermo texitur, et arguit eos quod propter scelera eorum sion quasi ager aranda sit,
et hierusalem quasi aceruus lapidum corruitura, et mons templi futurus in excelsa siluarum.
uidemus completa quae dicta sunt, oris eloquium oculi probant, prophetiae testis aspectus est.
hoc ipsum testimonium et in hieremiae uolumine scribitur, ubi et michaeae prophetae fit
mentio, et hierusalem uastitas praedicatur. iudices et principes domus iacob et domus israel,
id est et duarum et decem tribuum, non solum iudicium non faciebant, sed abominabantur
illud, et omnia recta peruertebant, ne saltim parua iustitia remaneret in ciuitate quia
aedificauerunt sion in sanguinibus, et hierusalem in iniquitate, rapinis pauperum, caede
insontium, occisione sanctorum. quod si quis de principibus uidebatur iudicare quod erat
rectum, uendebat magis sententiam, et in muneribus iudicabat. sacerdotes quoque non
docebant populum, nisi accepto pretio, et cum dicatur ad sanctos: gratis accepistis, gratis date,
illi dei responsum, accepta pecunia proferentes, gratiam domini auara mercede uendebant. et
post haec mala non intellegentes peccatum suum, quasi sceleribus redimerent caritatem dei,
se iudices ac sacerdotes et prophetas dei esse memorabant, et secundum impaenitens cor
suum dicebant: dominus in medio nostrum est, et non uenient super nos mala. quia igitur non
egerunt paenitentiam, et omnis populus secutus est principum et sacerdotum prophetarum que
uitia, sion quasi ager arabitur, et hierusalem sicut aceruus lapidum erit, et templum quod prius
auro argento que fulgebat, in ruinas ultimas collabetur. haec contra populum iudaeorum,
cuius uera captiuitas et extremae ruinae, et propter superiora quidem scelera, sed maxime
propter effusionem dominici sanguinis irrogata sunt. unde et sion quasi ager arata est, et
hierusalem in tumulos uersa saxorum, et templum illud quondam nobile atque sublime, in
extremos cineres comminutum est. si quis autem haec quae de hierusalem dicuntur, et de sion
ad ecclesiam transferat, ipsa est enim domus iacob, et domus israel, secundum illud quod in
isaia scribitur: iacob puer meus, suscipiam eum, et illud ad timotheum: ut scias quomodo te
oporteat in domo dei conuersari, quae est ecclesia, iste liquido peruidebit, quod principes
domus iacob, et reliqui de domo israel siue, ut melius in hebraeo scriptum est: iudices domus
israel, non sint alii nisi episcopi, presbyteri et diaconi, qui nisi omni custodia seruauerint cor
suum, abominantur iudicium et uniuersa recta peruertunt; quando enim iuxta personam
iudicant, et in disceptatione negotii non ualet causae meritum, sed reorum potentia, nonne
abominantur iudicium, et omnia recta peruertunt? potest autem et aliter accipi, quod principes
domus iacob, et iudices domus israel abominentur detestentur que iudicium, dei iudicis
sententiam declinantes, et omnem regulam scripturarum malis interpretationibus deprauantes,
isti aedificant sion in sanguinibus, et hierusalem in iniquitate. cum enim scriptura iubeat: ne
inducas impium in tabernaculum iustorum, et: uirum sanguinum et dolosum abominetur
dominus, hi quoscumque de asseclis suis ordinant clericos et uitam eorum in scandalum
populis exponentes, rei sunt infidelitatis eorum qui scandalizantur. unde dicitur expedire
homini ut mola asinaria ligetur in collo eius, et praecipitetur in profundum, quam ut
scandalizet unum de minimis ecclesiae. cum que sacerdotes malachias propheta angelos uocet
et os eorum oraculum domini sit, sine munerum acceptione non iudicant, legentes: munera
excaecant oculos etiam sapientium, et quasi frenum in ore auertunt increpationem. et cum
dicatur ad apostolos: nolite possidere aurum et argentum, neque aes in zonis uestris sit; et
excutiatur de sancti uiri manibus etiam labore parta pecunia, uoces domini uenditant. et de
columbis mercantur in templo. sed et prophetae hierusalem in pecunia diuinabant, nescientes
aliud esse prophetiam, aliud diuinationem; numquam enim diuinatio in scripturis in bonam
partem accipitur. non erit, ait, augurium in iacob neque diuinatio in israel. uidebantur quidem
sibi esse prophetae, sed quia pecuniam accipiebant, prophetia ipsorum facta est diuinatio.
petrus apostolus: argentum, inquit, et aurum non habeo; poterat utique simoni mago uendere,
quod petebat, immo, poterat simulare uendentem, spiritus enim sanctus nec uenundari, nec
emi potest, sed oblatam pecuniam cum offerente damnauit. nunc uideas, prophetas hierusalem
non habere in ore prophetiam, et in domino requiescere, et dicere: non uenient super nos
mala, quorum causa speculatorium dei hostili aratro diuiditur; et locus quondam pacis, ruinis
plenus fit, et templum domini in uepres spinas que conuertitur, et est habitaculum bestiarum.
nec quemquam moueat illud quod in primo regum libro legimus, saul uolentem ire ad
samuelem dixisse puero suo, se ad eum ire non posse, quia pretium quod offerret pro
uaticinio, non haberet, et puerum respondisse: ecce inuenta est in manu mea quarta pars sicli
pecuniae, et dabo uiro dei, et annuntiabit nobis uiam nostram; non enim scriptum est quod
samuel acceperit, aut quod illi obtulerint, quin potius pascuntur a propheta, et inuitantur ad
prandium, sed fac eum accepisse, stipes magis aestimandae sunt tabernaculi, quam munera
prophetiae. siclus enim uiginti obolos habet, et quarta pars sicli quinque oboli sunt. et nostri
igitur sacerdotes si uolunt uendere prophetiam, et columbas in cathedris suis proponere, quas
dominus flagello subuertit, accipiant quinque obolos, non pretia uillarum. hoc ipsum sonat et
in tertio regnorum libro, quod uxor hieroboam infirmante filio, pergit ad achiam hominem
dei, defert ei panes et uuas passas, et uasculum mellis. dicitur enim quid se cum illa
portauerit, et tamen propheta non scribitur accepisse, quippe cum et corripuerit eam, et
uenturum luctum praedixerit; licet potuerint hi qui ad hariolos ire consueuerant, quia multi
diuini et harioli erant in israel, mala consuetudine aestimasse idipsum etiam de prophetis, et
uoluisse offerre sanctis uiris, quod diuinis offerre consueuerant, et tantummodo scripturam
narrasse quid illi uoluerint; nec tamen intulisse quod ipsi aut offerre ausi fuerint, aut
prophetae acceperint. apostolus paulus: qui altari, inquit, deseruiunt, et de altari participant, et
uiuunt. permittitur tibi, o sacerdos, ut uiuas de altari, non ut luxurietis. boui trituranti os non
clauditur. scimus ista, et tamen licentia hac apostolus non abutitur; et habens uictum
uestimentum que, contentus est, nocte et die laborat manibus suis, ne cui grauis sit. et iurat in
epistolis, se sancte et sine auaritia in christi euangelio conuersatum, et non solum de se, sed
de discipulis quoque suis hoc ipsum asserit, quod nullum miserit, qui ab ecclesiis aut posceret
aliquid, aut uellet accipere. si autem gratulatur in quibusdam epistolis, et mittentium munera
beneuolentiam dei appellat, non tam sibi congregat quam pauperibus sanctorum, qui erant in
hierusalem. sancti autem pauperes, hi erant in hierusalem, qui primum in christo crediderant
de iudaeis, et proiecti a parentibus et cognatis atque affinibus suis, tam possessiones quam
uniuersam supellectilem sacerdotibus templi ac populo uastantes, perdiderant. si tales
pauperes sunt, accipiant. si autem sub occasione pauperum paucae ditantur domus, et in uitro
ac uase fictili aurum comedimus, aut cum thesauris mutemus et uestes, aut pauper habitus
non quaerat diuitias senatorum. quid prodest circa collum ad abstergendos sudores linteolum
non habere. quid iuuat esse monochitônas~g, et praeferre habitu paupertatem, cum
marsupium nostrum uniuersa pauperum turba suspiret? propter hoc causa nostri, qui tales
sumus, qui sion aedificamus in sanguine, et hierusalem in iniquitate, qui iudicamus in
muneribus, qui mercedibus respondemus, qui in pecunia diuinamus, et super hoc fictam nobis
sanctimoniam uindicantes dicimus: non uenient super nos mala. audiamus sententiam domini
quae sequatur: sion et hierusalem, et mons templi, speculatorium, et uisio pacis, et templum
christi in consummatione, et in fine, quando refrixerit caritas, et rara fides fuerit, quasi ager
arabitur, et redigetur in tumulos, et erit in excelsa siluarum siue in custodiam pomorum, ut
ubi amplae quondam domus erant, et absque numero acerui frugum, ibi uix parua sit casula
seruans speciem ciborum, refectionem animae non habentium.
Caput 4
et erit in nouissimo dierum erit mons domus domini, praeparatus in uertice montium, et
sublimis super colles; et fluent ad eum populi; et properabunt gentes multae, et dicent: uenite,
ascendamus ad montem domini, et ad domum dei iacob, et docebit nos de uiis suis, et ibimus
in semitis eius, quia de sion egredietur lex, et uerbum domini de hierusalem; et iudicabit inter
populos multos, et corripiet gentes fortes usque in longinquum; et concident gladios suos in
uomeres, et hastas suas in ligones, non sumet gens aduersum gentem gladium, et non discent
ultra belligerare; et sedebit uir subtus uineam suam et subtus ficum suam, et non erit qui
exterreat, quia os domini exercituum locutum est, quia omnes populi ambulabunt
unusquisque in nomine dei sui; nos autem ambulabimus in nomine domini dei nostri in
aeternum et ultra. in illa die, dicit dominus, congregabo claudicantem et eam quam eieceram,
colligam, et quam afflixeram; et ponam claudicantem in reliquias, et eam quae laborauerat in
gentem robustam, et regnabit dominus super eos in monte sion ex hoc nunc et usque in
aeternum. lxx: et erit in nouissimis dierum manifestus mons domini praeparatus super
uerticem montium; et eleuabitur super colles, et festinabunt ad eum populi, et ibunt gentes
multae et dicent: uenite, ascendamus ad montem domini et ad domum dei iacob, et ostendet
nobis uiam suam, et ambulabimus in semitis eius; quia de sion exiet lex, et uerbum domini de
hierusalem, et iudicabit inter populos multos, et arguet gentes fortes usque in longinquum, et
concident gladios suos in aratra et hastas suas in falces; et ultra non tollet gens contra gentem
gladium, et nequaquam discent belligerare; et requiescet unusquisque sub uite sua, et
unusquisque sub ficu sua, et non erit qui exterreat quia os domini omnipotentis locutum est
haec, quia omnes populi ibunt unusquisque uiam suam. nos autem ibimus in nomine domini
dei nostri in aeternum et ultra. in illa die, dicit dominus, congregabo eam quae contrita est et
quae eiecta fuerat, suscipiam, et quos reppuleram; et ponam contritam in reliquias, et
repulsam in gentem fortem et regnabit dominus super eos in monte sion, ex hoc nunc et usque
in saeculum. quia principes iudaeorum abominati sunt iudicium, et omnia recta peruerterant,
et aedificauerant sion in sanguinibus et hierusalem in iniquitate, et non solum haec fecerant,
uerum in muneribus quoque iudicauerant et sacerdotes hierusalem in mercede responderant,
et prophetae eius in pecunia diuinauerant, et propter eos, sion quasi ager aratus erat, et
hierusalem in tumulos lapidum corruerat, et mons templi dei, desolatus in excelsa siluarum,
idcirco nunc, derelicta domo eorum atque deserta, quando filius dei egrediens de templo ait:
surgite eamus hinc, et: relinquetur uobis domus uestra deserta. angeli quoque iosepho
referente, dixerunt: transeamus ex his sedibus, pro monte sion mons domini eleuatus est, de
quo ad principem tyri dicitur. et uulneratus es in monte domini. iste autem mons domini in
nouissimo dierum ostensus est, quando appropinquauit regnum caelorum. siquidem in
consummatione saeculorum in reprobationem peccatorum, per hostiam suam saluator noster
apparuit, et undecima hora ad conducendos uenit operarios. et completa illius passione,
ioannes loquitur: nouissima hora est; in sex millibus enim annis, si quingenti anni per horas
diei singulas diuidantur, nouissima hora consequenter dicetur tempus fidei gentium. et
manifestus, inquit, erit mons domini praeparatus super uertices montium. manifestus erit, qui
ante fuerat occultus, et praeparatus non solum in montibus, sed super uertices montium,
moysen et prophetas, qui de eo uaticinati sunt. licet enim omnia sancta conscripserint, tamen
ad comparationem prophetiae, in qua de saluatoris aduentu prophetauerunt, humilia sunt
cetera, et nequaquam usque ad uertices montium pertingentia. et exaltabitur, inquit, super
colles. homo quidem apparuit, et formam serui accepit, humiliatus usque ad mortem, mortem
autem crucis, sed exaltauit eum pater, et dedit ei nomen quod est super omne nomen, et ad
conuersationem illius uniuersa uita hominum comparata, campi dicuntur et ualles. ad hunc
ergo montem qui praeparatus est super uertices montium, et exaltatus super colles,
festinabunt, siue, ut in hebraeo habetur, fluent omnes populi, id est in morem fluuiorum
turbae innumerabiles congregabuntur. festinabunt autem populi, quando in eum pariter
crediderunt parthi et medi, elamitae, et habitantes mesopotamiam, iudaeam, et cappadociam,
pontum et asiam, phrygiam et pamphiliam, aegyptum et partes libyae quae est iuxta cyrenem,
et aduenae romani, iudaei et proselyti, cretes et arabes. nonne uobis festinasse uidentur ad
montem, quibus dictum est: sequimini me, et faciam uos piscatores hominum; et protinus
secuti sunt saluatorem? rursum que de iacobo et ioanne scriptura refert, quod derelicta naui et
patre et fluctibus saeculi, festinauerint ad montem. et matthaeus publicanus audiens: sequere
me, statim cucurrerit. sed et illud in euangelio, quando secutae sunt eum turbae multae de
galilaea, et decapoli et hierosolymis, et iudaea et trans iordanem, et curauit eas, festinantes
populos probat. populis autem festinantibus, gentes quoque plurimae ibunt ad montem; totus
scilicet orbis in eum credens, et dicent ad uexillum se patibuli mutuo prouocantes: uenite,
ascendamus in montem domini. ascensione opus est, ut quis ad christum ualeat peruenire, ad
domum dei iacob, ecclesiam, quae est domus dei, columna et firmamentum ueritatis. porro
quod iacob saluatorem significet, et supra diximus: iacob puer meus, suscipiam eum. sed et
hoc dicent ad eos quibus locuti fuerant: uenite, ascendamus in montem domini et in domum
dei iacob, et addent: ut ostendant nobis uiam suam, quam uel in angelis intellege ecclesiis
praesidentibus, uel in scripturis sanctis, quae uiam domini praeostendunt, et eum qui dicit:
ego sum uia. et ambulemus in semitis eius, in apostolis scilicet, per quos credidimus in
christum. de sion enim egressa est spiritalis lex ad gentes transiuit sermo domini de
hierusalem, qui iudicabit inter populos multos. pater enim omne iudicium dedit filio. et
corripiet gentes fortes usque in longinquum. dominus enim apprehendit sapientes in astutia
eorum et cognouit cogitationes sapientium, quia uanae sunt. diiudicat autem inter populos qui
salute digni sint, et qui indigni, et in eius aduentu omne bellandi studium conferetur ad
pacem. in aratra gladii mutabuntur, hastae cudentur in falces, gens desinet bellare contra
gentem. nemo pugnare discet, pugnandi necessitate deposita. tanta que erit requies, ut non
solum in urbibus, sed in uiculis quoque et agris sit unusquisque securus, et hoc fiet quia os
domini locutum est. ac primum quidem iuxta litteram, antequam nasceretur nobis puer, cuius
principatus in humero eius, totus orbis plenus erat sanguine, populi contra populos, reges
contra reges, gentes dimicabant aduersum gentes. denique etiam ipsa romana. respublica
bellis ciuilibus lacerabatur cinna et octauio et carbone pugnantibus; sylla et mario, antonio et
catilina, caesare et cneo pompeio, augusto et bruto, et eodem augusto et antonio, in quorum
proeliis uniuersa sanguinem regna fuderunt. postquam autem ad imperium christi, singulare
imperium roma sortita est, apostolorum itineri peruius factus est orbis, et apertae sunt eis
portae urbium et ad praedicationem unius dei singulare imperium constitutum est. potest
quoque hoc quod dicitur: concident gladios suos in aratra, et hastas suas in falces, et
tropologice accipi, ut dicamus ad fidem christi, iram et effrenata conuicia esse deposita, ut
mittat unusquisque manum super aratrum, et non respiciat post tergum, et contumeliarum
iacula hastas que confringens, fructus metere cupiat spiritales, ut laborantibus aliis, nos
intremus in labores eorum, et dicatur de nobis: uenientes autem uenient in exsultatione,
portantes manipulos suos. nunc nemo pugnat aduersum alium, quia legimus: beati pacifici.
nemo discit contendere in subuersionem audientium sed ponit silentium ori suo, et tacet, quia
tempus malum est. et requiescet unusquisque sub uite sua ut premat uinum, quod exhilarat
cor hominis, sub uite illa, cuius agricola pater est et sub ficu sua dulcia spiritus sancti poma
decerpens caritatem, gaudium pacem et reliqua. haec autem omnia accident, secundum
utramque expositionem quia domini uerba sunt uera, et eius dixisse, fecisse est. omnes populi
ibunt, unusquisque in uia sua, nos uero ambulabimus in nomine domini dei nostri in
saeculum et ultra. cunctis, inquiunt, nationibus euntibus iuxta errorem suum, nos ad montem
domini festinauimus, et diximus: uenite, ascendamus in montem domini, et in domum dei
iacob et ambulabimus in nomine christi domini nostri, quia ipse est mons qui deus est. in die
illa in qua lucebit sol iustitiae, congregabitur illa quae fuerat ante contrita, et quae expulsa
erat, suscipietur, et ad hoc congregabitur contrita, ut ponatur in reliquias, et derelicta in
gentem fortem. nisi enim dominus sabaoth reliquisset nobis semen, quasi sodoma essemus et
quasi gomorrha similes fuissemus. sed iuxta hebraicum pulchre: congregabo, inquit,
claudicantem, et eam quae male ambulauerat, et ad quam helias dixerat: usquequo
claudicatis? cuius pes scandalizatus fuerat abscissus. quam eieceram, et cui dederam libellum
repudii, collegam; et quam afflixeram captiuitatibus uariis, uel tradideram diabolo et angelis
eius. ac ne statim nobis dilegens lector opponat, quomodo congregatam asseris claudicantem,
et collectam eam quae fuerat eiecta, cum iudaei in infidelitate permaneant? audiat de prima
christi dici ecclesia quae credidit ex iudaeis, de qua fuerunt et apostoli, super qua in actibus
apostolorum lucas describit, quod in una die crediderint tria millia, etiam alibi quinque millia,
et de quibus iacobus loquitur ad paulum: uides frater paule, quanta millia sint de iudaeis
credentium, et omnes hi aemulatores legis sunt. sed et significantiam considera prophetalem:
non dixit, ponam claudicantem totam saluam, sed ponam claudicantem in reliquias ut
reliquiae et electi salui fiant, et eam quae laborauerat, in gentem robustam, in nomen uidelicet
christianum, quod non gladius, non ignes, non tormenta superabunt. uide fidem et passionem
martyrum, et de robusta gente non ambiges. et regnabit dominus super eos, id est, super
gentes multas, et super reliquias claudicantes in monte sion in ecclesia, in specula, in
contemplatione uirtutum a praesenti saeculo, et usque in futurum. si quis autem uoluerit hoc
quod dicitur: congregabo eam quae contrita fuit, et eiectam suscipiam, et cetera, de anima
humana intellegere quod ante aduentum christi uariis passionibus uitiis que seruierit, et quasi
erronea et morbida ouis luporum fuerit laniata morsibus non errabit, dum tamen nouerit eam,
quae contrita fuerat et afflicta, sub domini postea regno futuram, et uicturam in sion, et ad
pristinum montem boni pastoris humeris reportandam. sciendum quoque, et hoc capitulum
quod nunc exposuimus, et huic simile de esaia, iudaeos et eorum erroris heredes ad mille
annorum referre imperium christi atque sanctorum. et illud quod dicitur: omnes populi
ambulabunt, unusquisque in nomine domini dei sui, ita interpretari, unamquamque gentem
cum idolo suo torqueri, et mitti in ignem aeterni supplicii. sed ex consequentibus arguuntur,
non de fine saeculorum hoc dici, sed de primo aduentu christi, in quo collegantur reliquiae
claudicantis, et gentes ante saluantur. igitur esaias huiuscemodi posuit testimonium: sermo
qui factus est ad esaiam filium amos de iuda et hierusalem, quia erit in nouissimis diebus
manifestus mons domini, et domus dei super summitatem montium, et exaltabitur super
colles, et uenient ad eum omnes gentes. et ibunt nationes multae, et dicent: uenite,
ascendamus in montem domini, et in domum dei iacob, et annuntiabit nobis uiam nostram, et
ambulabimus in ea; de sion enim exiet lex, et uerbum domini de hierusalem. et iudicabit inter
gentes multas, et arguet populum plurimum, et concident gladios suos in aratra, et zibynas
suas in falces, et non sumet gens contra gentem gladium, et non discent ultra belligerare.
significanter hic dicitur quod sermo dei egrediens de hierusalem, iudicet inter gentes multas,
et arguat proprie populum iudaeorum. nos enim quasi peccatores iuxta operum nostrorum
mensuram iudicabit, illos uero ut impios et negatores non iudicabit, sed arguet condemnatos.
Liber 2
Caput 4 cont.
semper inuidis respondemus, quia non cessat inuidia, et librorum nostrorum exordia,
aemulorum maledicta confutant, qui uulgo iactant, me sterilis ieiuni que sermonis quasdam
ineptias scribere, et cum loqui nesciam, tacere non posse. itaque obsecro uos, o paula et
eustochium, ut ad huiuscemodi latratus claudatis aures, et infantiam, ut dicunt, meam
orationibus adiuuantes, impetretis mihi iuxta apostolum adapertionem oris mei, ut de
scripturis loquenti adaptari possit: dominus dabit uerbum euangelizantibus uirtute multa.
moneo autem tauros pingues, qui circumdederunt me, ut quiescant et desinant maledicere,
malefacta ne noscant sua, quae proferentur post, si pergent laedere. nam quod dicunt, origenis
me uolumina compilare, et contaminari non decere ueterum scripta, quod illi maledictum
uehemens esse existimant, eandem laudem ego maximam duco, cum illum imitari uolo, quem
cunctis prudentibus, et uobis placere non dubito. si enim criminis est graecorum benedicta
transferre, accusentur ennius et maro, plautus, caecilius et terentius, tullius quoque et ceteri
eloquentes uiri, qui non solum uersus, sed multa capita et longissimos libros ac fabulas
integras transtulerunt. sed et hilarius noster furti reus sit, quod in psalmos quadraginta ferme
millia uersuum supradicti origenis ad sensum uerterit. quorum omnium aemulari exopto
neglegentiam, potius quam istorum obscuram diligentiam. uerum iam tempus est alterum in
michaeam librum cudere, et renascentia hydrae capita rhopalôi~g contundere prophetali. et tu,
turris gregis, nebulosa filiae sion, usque ad te ueniet; et ueniet potestas prima, regnum filiae
hierusalem. nunc quare maerore contraheris? numquid rex non est tibi, aut consiliarius tuus
periit, quia comprehendit te dolor quasi parturientem. lxx: et tu, turris gregis, caligosa filia
sion, ad te ueniet, et ingredietur principatus primus, regnum de babylone filiae hierusalem. et
nunc quare cognouisti mala? numquid rex non erat tibi, aut consilium tuum periit, quia
obtinerunt te dolores sicut parturientem? turrem gregis nebulosam siue squalentem, quod
hebraice dicitur ophel nullam aliam debemus accipere, nisi illam de qua esaias ait: et
aedificaui turrim in medio eius, id est uineae. uinea autem domini domus israel est. haec
turris quamdiu habet torcular, id est altare, et in circuitu maceriam, auxilia uidelicet
angelorum, et non ingreditur diabolus aper in uineam, non est squalida, non est tenebrosa, sed
a domino lucente sortita uocabulum, appellatur ciuitas, quae in monte sita latere non potest.
turris igitur quondam gregis et populi dei, quia pessimi coloni interfecerunt patris familiae
filium, nunc squalida est et destituta, et sub nomine ariel clamat de terra in esaia. et haec
turris filiae est sion, siue, ut symmachus uertit in graecum: ipsa est filia sion, et usque ad hanc
ueniet deus, uel potestas prima, quae potestas regnum est filiae hierusalem. uenit autem ad
hanc turrim prima potestas, siue principatus primus, ille qui dixerat: ego sum alpha et ô~g,
principium et finis, primus et nouissimus. et qui ex persona assumpti hominis ait in
prouerbiis: dominus creauit me in principio uiarum suarum in opera sua, siue, ut in hebraeo
scribitur: dominus possedit me: canani enim non creauit me, sed possedit me habuit que,
significat. et uenit potestas prima, et regnum filiae hierusalem, ut post primam fieret et
secunda, sicut enim ipse loquitur confidenter: ego sum lux mundi, ita et discipulis suis donat
ut ipsi quoque lumen uocentur mundi, dicit que ad eos: uos estis lux mundi. sed et uineam
ueram se in euangelio uocans, de credentibus per hieremiam loquitur: ego autem plantaui te
uineam frugiferam totam ueram. et cum sit panis uiuus de caelo descendens, discipulis dedit,
ut appellentur panis. unde et apostolus paulus loquitur confidenter: omnes enim unus panis
sumus. in hunc igitur modum ingreditur potestas prima et regnum in hierusalem, ut credentes
in ea potestatem faciat et regnum. quod autem in quibusdam libris legitur: et ingredietur
principatus primus regnum filiae sion, de babylone, sciamus additum esse, quia nec in
hebraeo, nec apud alios habetur interpretes. et uidetur mihi quidem de captiuitate sensisse
babylonia, quod populus inde egrediens uenerit hierusalem. sequitur: et nunc quare moerore
contraheris? siue, ut in lxx scriptum est: et nunc quare cognouisti mala, ad quam uenturus est,
inquit, dominus et potestas prima et regnum? quare nunc moerore contraheris, aut quare
cognouisti mala? statim respondetur et dicitur: quia rex non est tibi, et consiliarius tuus periit,
quia comprehendit te dolor sicut parturientem. aut certe cum haec omnia habeas, uitio tuo nec
regis, nec consiliarii mereris auxilium. quod autem ait: quare cognouisti mala, illo sensu
accipiendum est, quod omnis qui meretur et patitur mala, dicitur nosse mala, et ignorare bona.
iuxta illud quod in primo quoque regnorum libro scriptum est: filii heli filii pestilentiae non
cognouerunt deum. et alibi: qui custodit mandatum, nesciet uerbum malum. et ad peccatores:
recedite a me, inquit dominus, qui operamini iniquitatem quia nescio uos. econtrario de
domino: qui cum non cognouisset peccatum pro nobis peccatum fecit, subauditur, deus pater.
rex autem, et magni consilii angelus, saluator intellegitur, qui periit pro populo non credente,
quem comprehenderunt dolores sicut parturientem, putans enim israel obtinere se imperium,
repente uastatus est. et quomodo pariens dolorem effugere non potest, sic ille imminentem
captiuitatem, et exercitum urbi circumdatum uitare et differre non potuit. legamus scripturas,
et numquam inueniemus, sanctas mulieres, excepta rachel, cum dolore peperisse, quae quia in
uia erat, et in hippodromo, id est equorum cursu, qui in aegypto uenundantur, filium peperit
doloris, quem postea uocauit pater filium dextrae. eua eiecta de paradiso et audiens: in
doloribus paries, peperisse describitur in dolore. uxor phinees contracta, nec se erigens, sicut
illa quam in euangelio diabolus alligauit, peperit postquam captam arcam dei populi que
cognouisset ruinam. sara autem quia sancta erat et ei defecerant muliebria, nato isaac dicit:
risum mihi fecit deus, quicumque enim audierit, congratulabitur mihi. dolores igitur qui
obtinuerunt turrim gregis, dolores inferi sunt et dolores mortis, qui circumdederunt quidem et
uallauerunt etiam saluatorem, sed nequaquam eum obtinere potuerunt, sicut ipse loquitur in
psalmo decimo septimo: circumdederunt me dolores mortis, et torrentes iniquitatis
conturbauerunt me, et dolores inferni uallauerunt me. quidam putant turrem squalentem, siue
tenebrosam et filiam hierusalem, de caelesti hierusalem intellegi, quae sit mater sanctorum,
de qua et apostolus ait: accessistis ad sion montem, et ciuitatem dei uiuentis, hierusalem
caelestem, quae tamdiu squalet, quamdiu filii sui non reducuntur ad eam, et rex et consiliarius
non sit in ea, et dolores sicut parturientem apprehendant eam, quod frustra peperit, uidens
tantos filios interfectos. dole et satage, filia sion, quasi parturiens, quia nunc egredieris de
ciuitate, et habitabis in regione, et uenies usque ad babylonem; ibi liberaberis, ibi redimet te
dominus de manu inimicorum tuorum. lxx: dole, et uiriliter age, filia sion, quasi pariens, quia
nunc egredieris de ciuitate, et habitabis in campo, et uenies usque ad babylonem; inde
liberabit te et inde redimet te dominus deus tuus de manu inimicorum tuorum. cui praecipitur
ut doleat, siue parturiat, et postea infertur, uiriliter age, non frustra praecipitur; sed ut dolores
patienter ferens, egrediatur de ciuitate, et habitet in campo siue in regione, et ueniat usque ad
babylonem, et cum pro peccato sustinens captiuitatem fortiter tulerit quod illatum est, tunc
liberet eam dominus, et redimat deus suus de manu inimicorum suorum, ut, postquam fuerit
liberata, insultantibus dicat: noli insultare mihi, inimica mea, quia cecidi et resurgam, etsi
enim ambulauero in tenebris: dominus lux mea est. iram domini sustinebo quoniam peccaui
ei, donec iustificet causam meam, et faciat iudicium meum, et educat me in lucem, et uidebo
iustitiam eius. et aspiciet inimica mea, et operietur ignominia. unde et in psalmis congrua
uoce cantatur: non in perpetuum irascetur, neque in aeternum comminabitur dominus. quod
autem: dole, et uiriliter age, ad salutem dolentis pertineat, et agentis uiriliter, iesus quoque
filius naue testis est, cui dominus dicit: confortare, et uiriliter age. dolet autem et agit uiriliter
filia sion, quia excalciata et nuda egressa est de ciuitate, et captiua ducenda est in campum
sennaar, et futura in babylone donec zorobabel ueniat, et ezdras qui interpretatur adiutor, et de
manu chaldaeorum liberet eam. quod cum iuxta litteram manifestum sit, intellegere mihi
uidetur animam propter peccatum de ecclesia pulsam, et inimico et ultori contraditam in
interitum carnis, ut spiritus saluus fiat exire de ciuitate quam fluminis impetus laetificat, et
habitare non in monte, ubi prius fuerat, sed in campo, in quo assyriorum uagatur exercitus, et
esse in confusione uitiorum suorum; et postquam habuerit compedes, et traxerit molam, et
farinam babyloniis fecerit, in semet reuersam dicere: quanti mercennarii patris mei saturantur
panibus, et ego hic fame pereo. et ad paternam domum postea reuertentem suscipi a
clementissimo patre, et redimi de manu durissimi domini. ponamus exemplum ut quod
imperatur filiae sion, et dicitur: dole, et uiriliter age quasi pariens, non ad poenam, sed ad
utilitatem illius referamus. loquitur paulus ad galatas: filioli mei, quos iterum parturio, donec
christus formetur in uobis. et tamdiu doluit, tamdiu parturiuit, donec eos rursum per
paenitentiam generaret, qui per delictum perierant. puta medicum febricitanti, uel uulnerato
dicere: dole et uiriliter age, sustine sitim, porta cauterium, ut certior sanitas consequatur. et
nunc congregatae sunt super te gentes multae, quae dicunt: lapidetur et aspiciat in sion oculus
noster. ipsi autem non cognouerunt cogitationes domini, et non intellexerunt consilium eius,
quia congregauit eos, quasi fenum areae. surge et tritura, filia sion, quia cornu tuum ponam
ferreum, et ungulas tuas ponam aereas, et comminues populos multos; et interficies domino
rapinas eorum, et fortitudinem eorum domino uniuersae terrae. lxx: et nunc congregatae sunt
super te gentes multae dicentium: insultemus et uideant in sion oculi nostri. ipsi autem
nescierunt cogitationem domini, et non intellexerunt consilium eius, quia congregauit eos, ut
manipulos areae. surge et tritura eos, filia sion, quia cornua tua ponam ferrea, et ungulas tuas
ponam aereas, et comminues populos multos, et uouebis domino multitudinem eorum, et
robur eorum domino uniuersae terrae. o hierusalem, o filia sion, quae uenies usque
babylonem, et ibi liberaberis, et redimet te dominus de manu inimicorum tuorum; nunc
interim congregatae sunt super te gentes multae, quae quasi de adultera loquuntur, et dicunt:
lapidetur, et aspiciat in eam oculus noster. siue ut in lxx scriptum est: insultemus et
gaudeamus, et despiciant super sion oculi nostri; et non cognouerunt domini uoluntatem atque
consilium, quia propterea aduersum te congregatae sint nationes, ut conteras eas, quasi fenum
uel stipulam areae. surge igitur, filia sion, et in cornibus ferreis, quae tibi dare me spondeo,
atque in ungulis aereis, quas acceptura es, uentila et contere populos, et interfice eos domino
uniuersae terrae. tali enim uictima et tali sacrificio delectatur. haec iudaei necdum expleta
cernentes, in futuro ibi christi pollicentur aduentu, et dicunt uniuersas nationes iudaico populo
seruituras, ipsum que imperium romanorum, quod sub nomine interpretantur edom,
conterendum esse ungulis suis et cornibus uentilandum. quod quam stultum sit, ex omnibus
scripturis facile comprobatur, sed hoc alterius temporis est. nos ergo qui non occidentem
litteram, sed spiritum uiuificantem sequimur, dicimus aduersum filiam sion, quae
interpretatur ecclesia, multas nationes daemonum congregari, et in praesenti saeculo, quod in
maligno positum est, insultare, et in occisione filiorum eius gaudere, nescientes cogitationes
domini, nec eius consilium agnoscentes. si enim cognouissent, numquam dominum maiestatis
crucifixissent. congregabit itaque eos quasi manipulos areae, ut quicquid spinosum habere
uidebantur et asperum, uacuum que et leue, ungulis suis conterat, et cornibus uentilet, et
purum remanens frumentum, in domini offeratur donaria. quid autem in eo significet quod
ait: et comminues populos multos, et consecrabis domino multitudinem eorum, et robor
eorum domino uniuersae terrae. legamus numeros, et iesum naue, et primum regnorum
librum, et uidebimus quomodo de subiectis gentibus, cum uniuersa perierint in ore gladii,
aurum et argentum, et tam de hominibus, quam de iumentis certus praedae numerus domino
consecratus sit. denique et achor, qui de anathemate hiericho aliquid est furatus, conturbauit
populum, et ex peccato ualli nomen impositum est, emec achor, id est uallis tumultus, siue
turbarum. ut autem scias iuxta lxx interpretes, qui dixerunt: consecrabis domino multitudinem
eorum, et robur eorum domino uniuersae terrae, in bonam partem debere accipi
consecrationem. theodotio pro multitudine munera transtulit; quinta editio, emolumentum, id
est ôpheleian~g symmachus, lucrum, id est to~g kerdos~g autôn~g.
Caput 5
nunc uastaberis, filia latronis, obsidionem posuerunt super nos, in uirga percutient maxillam
iudicis israel. lxx: nunc obstruetur filia obstructione, angustiam posuit super nos, in uirga
percutient super maxillam tribus israel. non quod una tribus percutiat maxillam alterius, sed
quod alii percutiant tribus israel in maxillam. pollicitus quidem tibi sum, o filia sion, quod
uenturum sit tempus quo cornu tuum ponam ferreum, et ungulas tuas aereas, et comminuta
daemonum multitudine, offeras quicquid ille ante possederant domino uniuersae terrae. sed
quia hoc tunc futurum est, quando subintrauerit gentium plenitudo, et omnis israel saluatus
fuerit, nunc interim pro meritis tuis uastare, siue ut in hebraeo habetur, concidere. nequaquam
enim iuxta apostolum uocaris circumcisio, sed concisio; nec te appello filiam meam, sed
latronis filiam, quod hebraice dicitur, bath gedud, id est diaboli ad praedandum semper
accincti. fecisti enim domum meam speluncam latronum, repugnasti aduersum me, et filii tui
obsidionem posuerunt super me, et super filium, et spiritum meum. an non contumelia
trinitatis est, quando in uirga et calamo, te faciente, percussere romani caput iudicis israel,
dicentes: prophetiza nobis, christe, quis est qui te percussit? siue quando unus de ministris
tuis percussit eum in maxillam, dicens: sic respondes pontifici? hoc iuxta hebraicum, cui
interpretationi aquila et symmachus, et theodotio, et editio quinta consentiunt. iuxta lxx
autem multo altior sensus est, et quasi a proprio intellegitur exordio. nunc obstruitur synagoga
obstructione, et dicent qui in ea clausi fuerint: angustiam posuit super nos; et romanis
potestatibus subditae, percutientur in maxilla tribus israel. abstulit enim dominus de iudaea et
de hierusalem, fortem et ualidum, et sapientem architectum, et intellegentem auditorem, et
uiae eius usque hodie clausae sunt et obseptae, nec potest egredi de captiuitate, sed durissimo
premitur imperio. si autem iuxta superiorem sensum uoluerimus de ecclesia dictum accipere:
nunc obstruetur filia obstructione, illud de osee proferamus exemplum, in quo adultera
loquitur: uadam post amatores meos, qui dabant mihi panes meos, et aquam meam, et
uestimenta mea, et linteamina mea, oleum meum, et omnia quae mihi prosunt. et postea deus
uolens impedire cogitationem pessimam, non eam facit quod desiderat adimplere, sed obstruit
uias eius, ne consequatur amatores suos, et amplius fornicetur. ait quippe: propterea ecce ego
obstruam uias eius in sudibus, et obsepiam uias eius, et semitam suam non inueniet; et
persequetur amatores, et non apprehendet eos, et quaeret eos, et non inueniet, et dicet: uadam
et reuertar ad uirum meum priorem quia bene mihi erat. animaduerte opus domini profecisse:
adultera enim non inueniens uiam suam, nec ualens pergere quo uolebat, necessitate obstricta
ad maritum reuertitur priorem, et confitetur, melius sibi in domo uiri esse prioris, quam
quondam apud amatores suos fuerat, tribulationibus que, et plagis israel eruditur. unde et ad
dauid sub typo christi mystice dicitur: si dereliquerint filii eius legem meam, et in iudiciis
meis non ambulauerint, si iustitias meas profanauerint, et praecepta mea non custodierint,
uisitabo in uirga iniquitates eorum, et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam
non dispergam ab eo. tribulationem ergo posuit deus super filiam israel, et percutient eam
angeli, qui plagis praepositi sunt, in maxilla. ac ne forte nescires quae esset filia, quae
obstruitur obstructione, et ponitur in angustia, statim infertur, et dicitur, tribus israel. nos
autem sumus israel, qui mente cernimus deum, ad quorum distinctionem apostolus loquitur:
uidete israel secundum carnem. numquam enim uocaret carneum israel, nisi sciret esse etiam
spiritalem. et tu, bethleem ephrata, paruulus es in millibus iuda; ex te mihi egredietur qui sit
dominator in israel, et egressus eius ab initio a diebus aeternitatis. lxx: et tu, bethleem domus
ephrata, minima es, ut sis in millibus iuda; ex te mihi egredietur, ut sit in principem israel, et
egressus eius ab initio ex diebus saeculi. in euangelio secundum matthaeum, cum magi de
oriente uenissent, et herodes a scribis quaereret, ubinam christus dominus nasceretur,
respondisse narrantur: in bethleem terra iuda, qui prophetae testimonium addentes, dixerunt:
et tu, bethleem terra iuda, nequaquam minima es in principibus iuda; ex te enim egredietur
dux, qui regat populum meum israel. quod testimonium nec hebraico, nec septuaginta
interpretibus conuenire, me quoque tacente perspicuum est, et arbitror, matthaeum uolentem
arguere scribarum et sacerdotum, erga diuinae scripturae lectionem, neglegentiam, sic etiam
posuisse, ut ab eis dictum est. sunt autem qui asserant, in omnibus pene testimoniis, quae de
ueteri testamento sumuntur, istiusmodi esse errorem, ut aut ordo mutetur, aut uerba, et
interdum sensus quoque ipse diuersus sit, uel apostolis, uel euangelistis non ex libro
carpentibus testimonia, sed memoriae credentibus, quae nonnunquam fallitur. exponamus
ergo hebraicum: et tu, bethleem, id est domus panis, quae uocaris ephratha, minima quidem
es in ciuitatibus iuda; et tantis millibus comparata, uix paruus es uiculus, sed ex hoc paruo
uiculo egredietur christus, qui est dominator in israel. ac ne putes eum de genere dauid tantum
esse, cui repromisi, dicens: de fructu uentris tui ponam super sedem meam, carnis assumptio
diuinae non impedit maiestati; de me enim natus est ante omnia saecula, et temporum
conditor in tempore non tenetur. ipse est cui et in alio psalmo dixi: ante luciferum genui te. in
principio enim erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. hoc erat in
principio apud deum. et idcirco egressus eius ab initio a diebus aeternitatis. quod autem
bethleem ipsa sit ephrata, liber geneseos ostendit, in quo scriptura commemorat: mortua est
rachel, et sepulta in uia ephrata, haec est bethleem. et in utroque nomine significat
sacramentum: domus enim panis dicitur, propter panem uiuum, qui de caelo descendit. et
ephrata, quod interpretatur furorem uidet, propter herodis insaniam, quia illusus a magis,
iratus est ualde, et mittens uniuersos occidit infantes in bethleem, et in omnibus finibus eius a
bimatu et infra, secundum tempus quod exquisierat a magis et propter plurimum sanguinem
audita est uox in excelso, planctus et ululatus rachel flentis liberos suos. legimus iuxta
septuaginta dumtaxat interpretes, in iesu naue, ubi tribus, iudae urbes et oppida describuntur,
inter cetera etiam hoc scriptum: thaeco, et ephratha, haec est bethleem, et phagor, et aetham,
et culon, et tami, et soris, et caraem, et gallim, et baether, et manocho, ciuitates undecim, et
uiculi earum, quod nec in hebraico, nec apud alium inuenitur interpretem, et siue de ueteribus
libris erasum sit malitia iudaeorum, ne christus de tribu iuda ortus uideretur, siue a
septuaginta additum, nequaquam liquido cognoscentes, certum quid nouimus. nihilominus et
de libro iudicum hoc ipsum possumus approbare, quod bethleem in tribu iuda sit; scriptum est
enim: et fuit uir leuites habitans in lateribus domus ephraim, et accepit sibi mulierem
concubinam de bethleem iuda, et irata est ei concubina sua, et abiit in domum patris sui in
bethleem iuda. pulchre autem dicitur, in bethleem iuda, ad distinctionem eius bethleem, quae
in galilaea sita est, sicut in eodem iesu uolumine reperi. potest ephrata in lingua nostra sonare,
karpophoron~g, uberem, atque frugiferam, et id ipsum ostendere in mysterio, quod et domus
panis. propter hoc dabis eos usque ad tempus in quo parturiens pariet, et reliquiae fratrum
eius conuertentur ad filios israel. lxx: propterea dabit eos usque ad tempus parientis: pariet, et
reliquiae fratrum reuertentur ad filios israel. quia de bethleem quae est ephrata, egressus est
christus dominator in israel, et egressus eius non eo tantum fuerat tempore quo uisus in carne
est, sed ab initio aeternitatis, siue ab initio saeculi. quia semper ipse locutus est per prophetas,
et sermo dei factus est in manu eorum, ideo dabit iudaeos, eos que regnare permittet usque ad
tempus parientis, quando completur illud: laetare, sterilis quae non paris, erumpe et clama
quae non parturis, quoniam multi filii desertae magis quam eius quae habet uirum. cum enim
sterilis pepererit septem, et quae multos habuerat filios, fuerit infirmata, et delicto populi
iudaici plenitudo gentium subintrauerit, tunc omnis israel saluus fiet, et reliquiae fratrum eius
ad filios israel conuertentur; et adueniens helias propheta, quod interpretatur deus dominus,
conuertet cor patrum ad filios, et cor filiorum ad patres suos, et nouissimus populus iungetur
antiquo, ut uere filii abraham appellentur, cum in eum crediderint quem uidit abraham, et
laetatus est. quod est autem tempus in quo sterilis pariet? ut reor, illud de quo esaias loquitur:
tempore acceptabili exaudiui te, et in die salutis auxiliatus sum tibi. quod et paulus intellegens
de christi tempore praedicatum, ait: ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis. hoc
ipsum puto et illud mystice demonstrari, quod in ecclesiaste scriptum est: tempus pariendi, et
tempus moriendi; quod eo tempore quo ex sterili natus est gentilium populus, filios amiserit
synagoga. potest autem aliter intellegi: dabit dominus templum et ierosolymam, et iudaeos
usque ad illud tempus quo uirgo pariet, quae postquam pepererit, et natus paruulus acceperit
spolia samariae, et uirtutem damasci, interfecto populo iudaeorum, reliquiae israel
saluabuntur. et fratres christi, id est apostoli conuertentur ad prophetarum et patriarcharum
fidem, qui uenturum christum annuntiauerunt, et complebitur psalmi uaticinium: pro patribus
tuis nati sunt tibi filii, et cetera quae sequuntur. et stabit et pascet in fortitudine domini, in
sublimitate nominis domini dei sui, et conuertentur, quia nunc magnificabitur usque ad
terminos terrae. lxx: et stabit et uidebit, et pascet gregem suum in fortitudine dominus, et in
gloria nominis domini dei sui erunt, quia nunc magnificabuntur usque ad terminos terrae.
postquam sol iustitiae egressus fuerit a summitate caelorum, et peruenerit usque ad terminos
eorum, et pepererit pariens, et reliquiae fratrum eius conuersae fuerint ad filios israel, tunc
ipse dominus qui prius ambulabat, et cum his qui in itinere erant positi, necdum habebat
fixum gradum, stabit et pascet eos in fortitudine domini, ut possint dicere: dominus pascit me,
et nihil mihi deerit; in loco pascuae, ibi me collocauit, super aquas refectionis enutriuit me,
animam meam conuertit. pascit autem eos, non solum in fortitudine domini, sed et in
sublimitate nominis domini dei sui, quando dicit ad patrem: pater sancte, serua eos in nomine
tuo, quos dedisti mihi, ut sint unum sicut et nos. quando eram cum eis, ego seruabam eos in
nomine tuo; quos dedisti mihi, custodiui, et nullus ex his periit. et conuertentur, siue ut melius
interpretatus est symmachus, habitabunt; iasubu enim uerbum hebraicum utrumque significat.
habitabunt autem in ecclesia domini, quia magnificatus est christus usque ad terminum terrae.
siue, iuxta lxx, quia magnificabuntur ipsi cum pastore suo usque ad extremum terrae, ut in
omnem terram exeat sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. et erit iste pax:
assyrius cum uenerit in terram nostram, et quando calcauerit in domibus nostris. lxx: et erit
haec pax: assyrius quando superuenerit in terram uestram, et cum ascenderit super regionem
uestram. quando uenerit diabolus, qui interpretatur euthunôn~g, id est arguens atque
corripiens, super terram regionem que credentium, et eorum quos pascet dominus in
fortitudine, et in sublimitate nominis domini dei sui, et eos calcauerit tribulationibus uariis, et
domos animarum nostrarum, id est corpora quasi superbus ascenderit atque depresserit, et
tamen nihil nos a christi caritate separauerit; tunc christi pax, siue ipse christus erit in nobis,
et dicetur de sancto: nihil proderit inimicus in eo. ponamus exemplum, ut quod dicimus,
possit manifestius fieri. uenit assyrius super terram quondam pauli, et ascendit super
regionem eius, quando fuit in laboribus supra modum, in plagis abundantius, in carceribus
nimis, in mortibus frequenter, quando a iudaeis quinquies quadragenas una minus accepit, ter
uirgis caesus est, semel lapidatus est, ter naufragium fecit, nocte et die in profundo maris fuit
in periculis latronum, periculis in falsis fratribus, periculis ex genere, periculis ex gentibus;
sed in his omnibus uincebat propter illum qui dilexerat eum. et ideo implebatur pace, quia
impletus fuerat contumeliis. iudaei in aduentu christi, quem sibi simulant, haec omnia iuxta
litteram futura esse contendunt. et suscitabimus super eum septem pastores, et octo primates
homines. et pascent terram assur in gladio, et terram nemrod in lanceis eius; et liberabit ab
assur cum uenerit in terram nostram, et cum calcauerit in finibus nostris. lxx: et consurgent
super eum septem pastores, et octo morsus hominum; et pascent assur in gladio, in terram
nemrod in fouea eius; et liberabit de assur, cum uenerit super terram uestram, et cum
ascenderit super terminos uestros. ubi nos posuimus primates homines, et in hebraico
scriptum est nesiche adam, symmachus interpretatus est christus hominum, theodotio et
quinta editio, principes hominum, aquila graues, uel constitutos homines, id est
kathestamenous~g. rursum in eo ubi ego et aquila transtulimus, in lanceis eius, ut
subaudiatur, terrae nemrod, symmachus uertit, entos~g pulôn~g autês~g, id est intra portas
eius, theodotio, in portis eorum, quinta editio, en~g paraxiphesin~g autôn~g, quod nos
possumus dicere, in sicis eorum; in hebraeo autem positum est balphethee. tunc igitur erit
pax, cum reliquiae fratrum christi conuersae fuerint ad filios israel, et uenerit assyrius in
terram nostram, et adiuti a domino, eum qui nostras domus calcare cupiebat, uelociter
contriuerimus sub pedibus nostris. ipse enim dominus ait: suscitabimus super eum septem
pastores, et octo primates hominum, uel morsus hominum. suscitabimus autem ego et filius
meus et spiritus sanctus iuxta illud quod in genesi scriptum est: faciamus hominem ad
imaginem et similitudinem nostram. et in abdiae principio: surgite et ascendamus aduersus
eam in proelium. septem pastores, omnes patriarchas et prophetas et sanctos uiros arbitror
esse, qui hebdomadi, id est ueteri seruierint instrumento. octo autem morsus hominum, siue
octo primates homines, et ut symmachus interpretatus est, christos, uniuersos noui testamenti,
qui ab apostolis usque ad hanc aetatem momorderint assyrium, ei suis dentibus lacerauerint.
unde et in ecclesiaste praecipitur: ut demus partes septem, demus et octo. et in templo
hiezechiel, quod interpretatur ecclesia et caelestis hierusalem, septem et octo gradibus
ascenditur. et in psalterio quindecim gradus sunt, quibus per hebdomadem et ogdoadem ad
canendas deo laudes scandimus. in octaua die celebratur circumcisio spiritalis, et in templo
iudaeorum destruitur sabbatum, et quidam psalmi pro octaua inscribuntur. isti igitur septem
pastores et octo morsus hominum, pascent assur in gladio. uiuens enim et efficax sermo dei,
et acutus super omnem gladium bicipitem, missus est ab eo qui uenit gladium mittere super
terram, ut diuidantur duo in tres. et terram nemrod, qui interpretatur, temptatio descendens,
pascent in fouea eius; gigantis enim et uenatoris et superbientis contra dominum terra, non est
in montibus, sed in foueis. iste cecidit quasi fulgur de caelo, et semper uersatur inter bestias;
et quia uenator est, infructuosa ligna lustrat et siluas. quantum ergo possum mea recolere
memoria, numquam uenatorem in bonam partem legi. ismael et esau uenatores fuerunt, et
praecesserunt in typo populi iudaici, quorum alter filius aegyptiae est, ambulans iuxta carnem
et iuxta carnem uiuens, alter primitiua propter lenticulam perdidit, et benedictionibus fratris
inuidens, fugat eum in mesopotamiam. redacta ergo terra nemrod in foueis suis: qui enim
fodis foueam, incidet in eam, et qui lacum aperuit et effodit eum, incidet in foueam quam
fecit, et reuertetur dolor eius in caput eius, et super uerticem eius iniquitas eius descendet. et
confosso assyrio a septem pastoribus, et octo morsibus liberauit nos christus de manu assur,
qui uenerat super terram nostram, et calcare cupiebat terminos israel. quod autem symmachus
ait: et pascent terram assur in gladio, et regionem nemrod intra portas eius, hoc sentiendum
est, quod in domo sua alligetur fortis, et uulneretur aduersarius. et iuxta aquilam, et quintam
editionem, sicis et lanceis septem pastorum, et octo christorum hominum confodiatur. et erunt
reliquiae iacob in medio populorum multorum, quasi ros a domino, et quasi stillae super
herbam, quae non exspectat uirum, et non praestolatur filios hominum. et erunt reliquiae
iacob in gentibus, in medio populorum multorum, quasi leo in iumentis siluarum, et quasi
catulus leonis in gregibus pecorum, qui cum transierit et conculcauerit et ceperit, et non est
qui eruat. exaltabitur manus tua super hostes tuos, et omnes inimici tui interibunt. et erit in
die illa, dicit dominus, auferam equos tuos de medio tui, et disperdam quadrigas tuas, et
perdam ciuitates terrae tuae, et destruam omnes munitiones tuas, et auferam maleficia de
manu tua, et diuinationes non erunt in te. et perire faciam sculptilia tua, et statuas tuas de
medio tui, et non adorabis ultra opera manuum tuarum. et euellam lucos tuos de medio tui, et
conteram ciuitates tuas, et faciam in furore et in indignatione ultionem in cunctis gentibus,
quae non audierunt. lxx: et erunt reliquiae iacob in gentibus, in medio populorum multorum,
quasi ros a domino cadens, et quasi agni super gramen, ut non congregetur quisquam neque
sit in filiis hominum. et erunt reliquiae iacob in gentibus, in medio populorum multorum,
quasi leo in iumentis, in saltu, et quasi catulus leonis in gregibus pecorum; quomodo si
pertranseat et diuidens rapiat, et non sit qui eruat. eleuabitur manus tua super eos qui tribulant
te, et omnes inimici tui perdentur. et erit in die illa, dicit dominus, interficiam equos tuos de
medio tui, et disperdam currus tuos, et subuertam ciuitates terrae tuae, et auferam omnes
munitiones tuas. et auferam maleficia tua de manibus tuis, et qui loquuntur, non erunt in te; et
disperdam sculptilia tua, et statuas tuas de medio tui, et ultra non adorabis opera manuum
tuarum; et succidam lucos de medio tui, et demoliar ciuitates tuas, et faciam in ira, et in
furore ultionem in gentibus, pro eo quod non audierunt. liberatis nobis de assur, quando
uenerit super terram nostram, et ascenderit super terminos nostros et liberatis a domino qui
suscitauit super eum septem pastores et octo morsus hominum, reliquiae iacob, quos
apostolos intellegimus, et primam de iudaeis, ecclesiam, erunt in medio populorum
multorum, quasi ros a domino cadens. ardebant enim ignitis diaboli iaculis corda populorum,
et omnes gentes adulterantes a deo, habebant corda, quasi clibanus igne succensus. unde ros a
domino cadens, factus est sanitas infirmorum. et quod in anania, azaria et misael legimus,
quod spiritus roris sibilantis fornacem ignis exstinxerit, hoc de omnibus generaliter
sentiamus, quod in medio uniuersarum gentium doctrina apostolorum quasi ros fuerit a
domino. quod autem sequitur: et sicut agni super gramen, ut non congregetur quisquam neque
sit in filiis hominum, de his accipiamus, qui de gentibus credere noluerunt, quod sint super
eos apostoli et reliquiae iacob, sicut agni carpentes gramen, et herbam dentibus demetentes. et
hoc facient, ut qui angeli esse noluerunt, spiritalem accipientes rorem, nequaquam inter
homines congregentur, neque in parte rationabili deputentur, sed dicatur de eis: in labore
hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur. et erunt reliquiae iacob in medio
gentium quasi leo in iumentis in saltu, et quasi catulus leonis in gregibus ouium. dominus
enim iesus, de quo in genesi prophetatur: catulus leonis iuda, de germine, fili mi, ascendisti;
accubans dormisti ut leo et quasi catulus leonis. et in alio loco: accubans requieuit ut leo, et
quasi catulus leonis quis suscitabit eum? dedit et apostolis suis quibus dixerat: ite, baptizate
omnes gentes in nomine patris, et filii et spiritus sancti, ut quomodo leoni nemo potest
resistere in iumentis, et catulo leonis in ouibus, ita illi de manu assyrii, et de manu diaboli
liberati, raperent iumenta et pecora; homines quippe et iumenta saluos faciet dominus. et
raperent, non ut interficerent, sed ut diuiderent, hoc est ab infidelibus separarent, et non essent
qui eis resisterent. leone autem et catulo leonis, ita in iumentis, et in ouibus peruagante,
manus dei exaltatur super eos, qui uel deum, uel reliquias israel ante tribulauerunt. et omnes
inimici eius disperdentur, non quod pereant inimici et esse desistant, sed quia in eo quod
inimici sunt pereant. sicut thessalonicensibus scribitur: quem dominus iesus interficiet spiritu
oris sui. haec interfectio non abolitionem significat, sed cessationem pessimae uitae, qua male
ante uiuebant. denique infert: et destruet illustratione aduentus sui. numquam autem
destrueret, si interfectio abolitionem sonaret, cum iam esse cessasset; ita et hic inimicorum
consumptio iuxta prouerbia salomonis accipitur, in quibus scriptum est: interitus impiis
hospitabitur, non erit perpetuus, non eos rediget ad nihilum, sed hospitabitur apud eos
quamdiu quae in illis est impietas consumatur. deus enim creauit hominem, ne interiret et
mortem non fecit. post haec sequitur: et erit in die illa, quando eleuata fuerit manus tua super
hostes tuos, o israel, et omnes inimici tui perierint, interficiam equos tuos de medio tui, id est
principali, cordis tui lasciuientes impetus, et equorum more, ruptis uinculis, proruentes, et
currus tuos quibus tibi in uitiis tuis placebas, et peccata peccatis consocians, quasi triumphans
in quadrigis ferebaris. et disperdam ciuitates terrae tuae: non enim aedificasti urbem quam
laetificat impetus fluminis dei, et quae in montibus sita est, et caelestem hierusalem, sed
quam aedificauerat cain. unde dicuntur ciuitates terrae, operibus terrenis exstructae. et
auferam, inquit, omnes munitiones tuas, diuitias, scilicet, et pompam saeculi, et rhetorum
eloquentiam dialecticorum que tendiculas, in quibus tibi uelut in munitionibus confidebas. et
auferam maleficia de manibus tuis, quibus uel ipse decipiebaris ab aliis, uel deceptus alios
decipiebas, et loquentes, siue pronuntiantes non erunt tibi. nunc loquentibus et
pronuntiantibus plenus est orbis; loquuntur quae nesciunt, docent quae non didicerunt;
magistri sunt, cum discipuli ante non fuerint. cum ergo docuerit deus hominem scientiam,
cessabunt falsae praesumptiones, et peruersa doctrina tolletur. et disperdam sculptilia tua et
titulos tuos de medio tui. sculptilia nostra sunt, quae a loquentibus facta sunt, uel quae ipsi
fingimus nobis. unde praecipitur in lege, ne nobis sculptile faciamus, et ne titulos in terra
nostra ponamus, et nequaquam ultra adorabis opera manuum tuarum. infelix humana conditio
et insipientiae plena atque erroris, scit de quo sensu dogmata esse composita, non ignorat a se
esse idolum simulatum, et pro deo adorat opera manuum suarum, et curuatur homo, ut
deceptus decipiat. additur in repromissione quae dirigitur ad reliquias, id est hupoleimma~g
iacob: et succidam lucos de medio tui, et disperdam ciuitates tuas, ut omnia ligna siluarum, et
lucos quos in templo dei plantari prohibitum est, et ciuitates male exstructas, quas antea
uocauerat ciuitates terrae, destruat atque consumat. postquam autem hoc fecerit reliquiis
iacob, tunc conuertentur ad gentes quas depasti sunt apostoli quasi agni gramen. et quia rorem
sermonis recipere noluerunt, faciam inquit, in ira et in furore ultionem in gentibus, pro eo
quod audire noluerunt. unde et propheta ait: domine, ne in furore tua arguas me, neque ira tua
corripias me. hoc iuxta septuaginta interpretes, quia intellegentia spiritalis est, et debuimus
sensum cum superioribus capitulis iungere, disputatum sit. ceterum hebraei istiusmodi
deliramenta somniant: postquam septem quos fingunt, et quos uolunt pastores, et octo
principes homines assyriorum uicerint, et terram nemrod in gladiis suis pauerint, ut hoc
factum fuerit cum in terram iudae ante assyrius uenerit, tunc ueniente, inquiunt, christo,
omnes reliquiae iacob quae potuerint in gentibus superesse, erunt in benedictione, quasi ros a
domino ueniens, et quasi pluuia super herbam, et nequaquam sperabunt in hominibus, et in
filiis hominum, sed in deo. et erunt in medio gentium atque populorum sanguinarii atque
crudeles, et de ueteribus quondam se dominis uindicantes, quasi leo in iumentis siluarum, et
quasi catulus leonis in gregibus pecorum, et nullus erit qui possit eorum robori resistere. tunc
exaltabitur, o deus, uel o israel, manus tua super assyrios, et omnes hostes et inimici tui, qui
nunc te possident, interibunt. in illa uidelicet die, quando de gentibus fueris liberatus, auferam
equos et quadrigas tuas, quae in mediis urbibus tuis sunt. non quod equos et quadrigas tunc
habuerit israel, sed assyriorum equos et quadrigas quae in medio urbium tuarum uersantur; et
disperdam omnes ciuitates tuas, et munitiones quas idolis dedicasti; et auferam magos et
hariolos de terra tua, et perire faciam omnia sculptilia et statuas tuas, et non adorabis ultra
opera manuum tuarum. euellam quoque atque subuertam omnes lucos tuos, et ciuitates tuas
quas idolis dedicaras. cum que hoc tibi fecero, et ita placatus fuero, ut quicquid in te mali est
auferatur, tunc etiam in furore et in indignatione mea ulciscar te de uniuersis gentibus, quae
meum noluerunt audire sermonem. respondeat hoc loco carneus israel, utrum facta dicat haec
an futura? si facta commemorat, praebeat historiam, det auctoritatem ueterum librorum;
doceat cunctas gentes et assyrium israeli quondam fuisse subiectum. si autem se uana spe
ludens futurum putat esse quod dicitur, quando christus uenerit, quae tunc de israel idola
auferentur, quae modo non colit? qui succidentur luci, quos non habet? quae urbes
subruentur, quae olim subrutae sunt? qui tollentur harioli, quos cum non habeat, nec habere se
glorietur, tamen tanto tempore derelicta est filia sion, et sedet sine altari, et sine sacerdotibus,
et aliis fruges eorum comedentibus, ipsi siccis faucibus sibi futura promittunt quae nesciunt.
Caput 6
audite quae dominus loquitur: surge, contende iudicio aduersum montes, et audiant colles
uocem tuam. audite, montes, iudicium domini, et fortia fundamenta terrae, quia iudicium
domini, cum populo suo, et cum israel diiudicabitur: lxx. audite quae dominus locutus est:
surge, iudicare apud montes, et audiant colles uocem tuam. audite, montes, iudicium domini,
et ualles fundamenta terrae, quia iudicium domini aduersus populum suum, et cum israel
iudicabitur. pro fortibus fundamentis terrae quae lxx et ualles fundamenta terrae interpretati
sunt, symmachus et theodotio transtulerunt, et antiqua fundamenta terrae; quinta autem editio
ipsum hebraicum posuit ethanim, fundamenta terrae. prima igitur uox prophetae est: audite
quae dominus loquitur. deinde deus loquitur ad prophetam: surge, contende iudicio aduersum
montes, et audiant colles uocem tuam. rursum propheta sicut ei fuerat imperatum, montibus
loquitur, et non solum montibus, sed ad fortia quoque fundamenta terrae, et dicit: audite,
montes, iudicium domini, et fortia fundamenta terrae. causam que reddit, quare eos compellat
audire. quia iudicium domini cum populo suo, et cum israel diiudicabitur. pro montibus ad
quos propheta loquitur, et pro fortibus fundamentis terrae, colles et ualles lxx transtulerunt, id
ut mihi uidetur intellegentes quod populus nihil dignum montium auditione fecerit, sed uel
collibus qui inferiores sunt a sublimitate montium, uel uallibus in ima demersis. surge, inquit,
iudicio contende apud montes, et audiant colles uocem tuam. iubetur surgere qui uel sedet,
uel iacet uel dormit, uel mortuus est, secundum illud quod apostolus ait: eleuare qui dormis,
et resurge a mortuis, et inluminabit te christus. surge a mortuis, ut in nouitate ambules uitae,
ut terram deserens, ad altiora nitaris. et iudicio contende aduersum montes, quos non alios
significari puto quam angelos, quibus rerum humanarum commissa est procuratio.
deuteronomii cantico in idipsum congruente: cum diuideret excelsus gentes, cum
disseminaret filios adam, constituit terminos terrae secundum numerum angelorum dei. hi
sunt administratorii spiritus, in ministerium missi propter eos qui hereditatem salutis
possessuri sunt. et contende iudicio, ut siue montes, siue colles reperti fuerint, non digne
populos procurasse, uel meum uideatur esse qui tales praeposui, uel culpa tollatur a populo, et
referatur ad principes. legamus apocalypsin ioannis apostoli, in qua laudantur accusantur que
angeli ecclesiarum pro uirtutibus uitiis que eorum, quibus praeesse dicuntur. sicut enim
interdum episcopi culpa est, interdum plebis, et saepe magister peccati, saepe discipulus,
nonnumquam patris uitium est, nonnumquam filii, ut uel bene uel male erudiantur, ita in
iudicio dei, uel ad angelos crimen referetur, si non egerint cuncta quae ad suum officium
pertinebant, uel ad populum, si illis uniuersa facientibus, ipsi audire contempserint. sunt qui
montes et colles et fortia fundamenta terrae, abraham, isaac et iacob, et patriarchas reliquos
interpretantur, quibus quasi auditoribus, et ad iudicium conuocatis, populi israel negotium
uentilandum sit. alii montes, colles, et ualles angelos, sicut supra diximus, arbitrantur, qui uel
in caelestibus seruiant deo, uel hominibus praesint super hanc terram, uel apud inferos
constituti, eorum qui suo uitio exstitere terreni, fundamenta dicantur, de quibus terrae
fundamentis et alibi scriptum inuenimus: ignis accensus est ex furore meo, ardebit usque ad
inferos deorsum; deuorabit terram, et fundamenta eius. fortia et antiqua fundamenta terrae -
quorum causa hucusque terra non praeterit, et super inane pendens, librata consistit -,
iustorum merita sunt, de quibus apostolus loquitur: aedificati super fundamenta apostolorum
et prophetarum. sicut igitur apostoli, et prophetae, et uniuersus martyrum chorus fortia
fundamenta sunt terrae, sic secundum lxx ualles et praerupta, quae significantius graece
pharagges~g appellantur, eorum sunt fundamenta, qui choirou~g imaginem receperunt.
iudicium ergo domini cum populo suo, et cum israel diiudicabitur. qui poterat quasi deus pro
sceleribus populi peccatoris inferre supplicia non uult uideri potens, sed iustus, et ad iudicium
prouocat peccatores, iuxta illud propheticum: uenite, et iudicemus, dicit dominus, etiam nunc
populum israel cogit, praesentibus angelis, et omni creatura, si quid habeat respondere, ut
iustificetur deus in sermonibus suis, et uincat cum iudicatur. popule meus, quid feci tibi, et
quid molestus fui tibi, responde mihi, quia eduxi te de terra aegypti, et de domo seruientium
liberaui te, et misi ante faciem tuam moysen, et aaron et mariam. popule meus, memento,
quaeso, quid cogitauerit contra te balac rex moab, et quid responderit ei balaam, filius beor,
de settim usque ad galgal, ut cognosceres iustitias domini. lxx: populus meus, quid feci tibi
aut quid contristaui te, aut in quo molestus fui tibi? responde mihi: quia eduxi te de terra
aegypti, et de domo seruitutis redemi te, et misi ante faciem tuam moysen, et aaron et mariam.
populus meus, recordare quid cogitauerit aduersum te balach, rex moab, et quid responderit ei
balaam, filius beor, de schoenis usque ad galgal, ut cognoscetur iustitia domini. pro iustitiis
siue iustitia misericordias interpretatus est symmachus, et ubi lxx schoenis, omnes ipsum
hebraicum settim transtulerunt. est autem locus in quo balac rex moabitarum aduersum israel
congregauit exercitum, homônumos~g arboribus quae per eremum montis sina hodie quoque
gignuntur. nam ubi in lxx uel arca testamenti, uel altare et tabernaculum, cetera que quae de
lignis imputribilibus facta referuntur, in hebraico ponuntur ligna settim quae habent
similitudinem arboris, quam nos uulgo spinam albam dicimus. unde arbitror et lxx schinon~g,
interpretatos esse, hoc est lentiscum, sed paulatim librariorum errore factum esse, ut
schoinoi~g id est, funes pro schinois~g, hoc est lentiscis legerentur. loquitur igitur deus ad
populum israel, et ad iudicium prouocat, et licentiam contra se tribuit disputandi. popule
meus, quid feci tibi, quod facere non debui? uel quid contristaui te? licet hoc non habeatur in
hebraico. contristat autem pater filium flagellatum, et iniquitates ouium in uirga pastor uisitat.
quid molestus fui tibi? uel, ut significantius in hebraico scriptum est, quo labore te pressi? an
beneficia mea contumeliam interpretaberis, et pepones carnes que aegyptias desiderans,
dolebis te eductum de terra aegypti, ac de domo seruitutis meo auxilio liberatum, quia dedi
ductores tibi moysen amicum meum, et aaron sacerdotem meum, et mariam prophetissam
meam? quod si hoc tibi paruum uidetur, recordare illius temporis quando balac rex moab,
balaam diuinum aduersum te mercede conduxit, et uide quomodo contra uoluntatem suam,
cupiens tibi maledicere hariolus benedixerit; de settim usque ad galgal, totum exercitum israel
oculis lustrans, et mutans loca, quasi ego non possem cum pergente pergere, et cum
transeunte transire; et hoc feci, ut misericordiae meae et iustitiae noscerentur tibi, tantum te
amantis, ut cum ego cotidie ore blasphemantium maledicar, tibi ab inimico non dimiserim
maledici. hebraei hunc locum in quo dicitur: de settim usque ad galgal, ut cognosceres
iustitias domini, ita exponunt: ab eo tempore quo fornicati estis in madian, usque ad tempus
quo saul apud galgal est unctus in regem, repetite memoria quae mala operati estis, et quanta
uobis bona fecerim, et meam in uos misericordiam cognoscetis. hoc iuxta historiam deus ad
carnalem israel locutus sit. nos autem qui cupimus reuelata facie gloriam domini contemplari,
et uere habemus patrem abraham, audiamus cum peccauerimus aduersum nos disputantem
deum, et nos in beneficiorum suorum magnitudine arguentem. seruimus quippe aliquando
pharaoni, et aegyptio populo lutum et lateres fabricati sumus, et redemit nos qui dedit
semetipsum redemptionem pro omnibus, ut diceremus qui redempti eramus a domino, quos
redemit de manu inimicorum, et quos de regionibus congregauit: quia in aeternum
misericordia eius. emisit quoque ante faciem nostram moysen spiritalem legem, et aaron
magnum sacerdotem, non typicum ephod ueritatem que portantem, sed habentem in fronte
signaculum sanctitatis quod deus pater signauit. et misit mariam uaticinium prophetarum, et
non solum id nobis praestitit, sed de inimicorum quoque nos manibus liberauit. recordemur
enim quid cogitauerit aduersum nos, qui deuorare uoluit, et nostram congregationem elingere,
uerus balac diabolus. balac enim interpretatur ekleichôn~g, id est elingens, rex aquae
paternae; siquidem moab iuxta aliam etymologiam, aqua paterna dicitur. cum igitur
insidiaretur nobis balac, et insidiaretur per uanum populum suum, quod interpretatur balaam,
non permisit nos deus maledictis illius subiacere, sed econtrario benedixit nobis, rei ipsius
ueritate compulsus uanus populus gentium, natus de eo qui in pelle est, nam beor interpretatur
in pelle, semper carni et mortis operibus deditus; respondit que pro nobis uanus populus,
ortus ex eo qui totus in pelle est, semper commutans loca, uel stans super spinas, siue super
funiculos, ut uulgatae quoque editionis sequamur errorem. spinae autem iuxta eloquium
saluatoris, curae huius saeculi, et diuitiae, et uoluptates sunt in quibus uanus est populus.
quod autem stet in funibus, in uinculis uidelicet peccatorum - funibus enim peccatorum
suorum unusquisque constringitur -, et esaias testis est, dicens: uae qui protrahunt peccata sua
quasi funem longum, et quasi lorum iugi uitulae iniquitates. si igitur stat, non stat nisi in
spinis et in funibus, si autem uoluerit circuire, non habet stabilem gradum, sed semper
fluctuans et uacillans, peruenit usque ad galgala, quod interpretetur kulismos~g, id est
uolubilitas uel uolutabrum. si quando uiderimus consurgere aliquos aduersum nos, et auidis
faucibus nostrum sitire sanguinem, et ex improuisa dispensatione dei, pro nobis fieri eos, qui
contra nos uenerant, dicamus balaam de funiculis uenit usque ad galgal, ut cognoscatur
iustitia dei. quid dignum offeram domino? curuabo genu deo excelso? numquid offeram ei
holocaustomata, et uitulos anniculos? numquid placari potest dominus in millibus arietum,
aut in multis millibus hircorum pinguium? numquid dabo primogenitum meum pro scelere
meo; fructum uentris mei pro peccato animae meae? lxx: in quo apprehendam dominum?
suscipiam deum meum excelsum? si apprehendam eum in holocaustis, in uitulis anniculis?
suscipiat dominus in millibus arietum, uel in decem millibus hircorum pinguium? si dabo
primogenita mea pro impietate: fructus uentris mei pro peccato animae meae. deus populum
ad iudicium prouocarat; ille sciens peccatum suum non uult contendere, sed rogare, nec
tamen in ipsis precibus habet fiduciam. nihil enim dignum est, quod pro peccato possit deo
offerri, et nulla humilitas potest maculas eluere delictorum, quia impossibile est sanguinem
taurorum, et uitulorum, et holocausta medullata, et cruorem arietum, et hircorum pinguium,
animae sordes lauare. numquid, ait, dabo primogenitum meum pro scelere meo, sicuti rex
moab fecisse describitur? aut fructum uentris mei pro peccato animae meae, quod fecit iephte,
pro temeritate uoti offerens filiam? nos ergo qui sumus de populo dei scientes quia non
iustificabitur in conspectu eius omnis uiuens, et dicentes: iumentum factus sum apud te.
agentes paenitentiam pro peccatis, dubitamus et dicimus: in quo apprehendam dominum?
suscipiam dominum meum excelsum? quomodo eum potero tenere fugientem? quanta
munditia ualebo praeparare hospitium trinitati? an comprehendam eum in holocaustomatibus,
ut totum me ei holocaustum offeram, uel in uitulis anniculis, ut lac deserens, et ad solidum
ueniens cibum, anno domini acceptabili dignus efficiar? si mille obtulero arietes, si decem
millia hircorum, et totas leuitici uictimas spiritaliter intellegens in me exhibuero, et cadant ex
latere meo mille, et decem millia a sinistris meis, tamen nihil dignum dare potero, in quo
apprehendam, uel suscipiam deum. si dedero primogenita mea pro impietate, et fructum
uentris mei pro peccato animae meae, dabo quidem quicquid in me primum est, sed pro meo
peccato et impietate nihil dignum offeram deo. unde et dauid precatur, et dicit: magis magis
que laua me ab iniquitate mea, et a peccato meo munda me. quoniam iniquitates meas ego
cognosco, et delictum meum contra me est semper. pro peccato animae solus digne sanguis
offertur, et sanguis, non uitulorum, non arietum, non hircorum, sed proprius digne offertur,
dicente atque quaerente propheta: quid retribuam domino pro omnibus quae retribuit mihi? et
postea respondente: calicem salutaris accipiam, et nomen domini inuocabo. pretiosa in
conspectu domini mors sanctorum eius. uerum et ipsum sanguinem non damus, sed reddimus.
et quid simile? cum iustus pro peccatoribus, dei filius pro hominibus mortuus sit, nos
peccatores et homines pro nominis eius confessione moriamur? indicabo tibi, o homo, quid
sit bonum, et quid dominus quaerat a te, utique facere iudicium, et diligere misericordiam, et
sollicitum ambulare cum deo tuo. lxx: annuntiatum est tibi, homo, quid bonum, aut quid
dominus quaerat a te, nisi ut facias iudicium, et diligas misericordiam, et paratus sis ambulare
cum deo tuo. quia dubitas, o popule israel, immo uniuersum hominum genus, nequaquam
enim loquor ad populum iudaeorum, sed generaliter ad omnem hominem meus sermo
percurret, quomodo pro peccatis tuis deum possis placare, si nec habes uictimas quibus tua
compensetur impietas; ego respondebo tibi, quid quaerat deus, immo iam ante in lege
monstraui. scriptum est enim in deuteronomio: et nunc, israel, quid dominus deus tuus quaerit
a te, nisi ut timeas dominum deum tuum, et ambules in omnibus uiis eius, et diligas eum; et
seruias domino deo tuo, de toto corde tuo, et de tota anima tua, et custodias mandata domini
dei tui, et iustificationes eius, quaecumque ego mandabo tibi hodie, ut bene sit tibi? quaerit a
nobis dominus, et necessariam habens nostram salutem, poscit accipere, quod danti prosit, ut
faciamus iudicium, id est ut nihil absque ratione et consilio faciamus, ut ante mens iudicet
quod factura sit, et postea opere compleat; ut misericordiam diligamus, et non quasi
compulsi, aut ex necessitate misericordes simus, quoniam hilarem datorem diligit deus. nec
dicamus, uade hodie, et cras reuertere, et dabo tibi. cum que fecerimus iudicium, et
dilexerimus misericordiam, quid accipiemus praemii? ambulabimus cum domino deo, sicut
enoch iuxta fidem hebraicorum uoluminum: ambulauit cum deo, et placuit ei, et non
inueniebatur, quia transtulit illum deus. tu enim dixisti, in quo consequar dominum, uel in
quo apprehendam eum? ego tibi amplius polliceor, fac iudicium, et dilige misericordiam, et
ambulabis cum deo tuo. uel certe ambulare cum deo, non est praemium, sed praeceptum. sicut
enim iubetur nobis, ut faciamus iudicium, et misericordiam diligamus, ita praecipitur ut
praeparati simus ambulare cum domino deo nostro; nulla hora dormire, nullo tempore securi
esse debemus, sed semper exspectare patrem familias uenientem et diem formidare iudicii, et
in nocte huius saeculi dicere: ego dormio, et cor meum uigilat. uerbum esne, quod lxx
transtulerunt, paratum esse, et nos diximus, sollicitum ambulare, theodotio significantius
expressit: kai~g asphalizou~g tou~g poreuesthai~g meta~g elôaich~g, id est: et caue
diligenter, ut ambules cum deo tuo, siue, ut quinta editio transtulit: kai~g phrontizein~g,
agere scilicet sollicite, et hanc habere curam, ut ambules cum deo tuo. qui enim dicit, in
christo se credere, sic debet ambulare, quomodo et ille ambulauit. et paulus apostolus:
imitatores mei estote, inquit, sicut ego christi. uox domini ad ciuitatem clamat, et salus erit
timentibus nomen tuum. lxx: uox domini ciuitati clamabit, et saluabit timentes nomen eius. in
hebraico alterius hoc capituli exordium est, apud septuaginta uero interpretes, finis superioris;
et habet sensum: nihil a te aliud, o homo, quaerit deus tuus, nisi ut facias iudicium, et
misericordiam diligas, et paratus sis ambulare cum deo tuo. uox enim domini auditur in
ciuitate eius, ecclesia, et in scripturis sanctis cotidie personat, quod non solum hi, qui diligunt
misericordiam, sed et hi qui inferiores sunt, et timent adhuc nomen domini, ipsius doctrina
clementia que saluentur. si autem sequentis capituli exordium est, referamus iuxta historiam,
quod dicitur ad samariam metropolim decem tribuum, quae prophetante michaea, capta est, et
dicamus: samariam corripit dominus, et illi plagas quae uenturae sunt comminatur, ut audiens
populus iuda, siue timentes nomen domini, alios supplicia pati, ipsi timore correpti
adipiscantur salutem. pestilente quippe flagellato, non solum sapiens, sed etiam stultus
prudentior fiet. et hoc ipsum referes ad peccatores generaliter et ad iustos, ut cruciatus
aliorum ceteris fiat exemplum. quod quidem et dominus in euangelio de his super quos turris
in siloa corruerat, interpretatur, quod non soli in uniuerso populo fuerint peccatores, sed ut
illorum poena ceteros ad paenitentiam prouocaret. audite, tribus, et quis approbabit illud?
adhuc ignis in domo impii, thesauri impietatis et mensura minor irae plena. numquid
iustificabo stateram impiam et sacelli pondera dolosa? in quibus diuites eius repleti sunt
iniquitate et habitantes in ea loquebantur mendacium, et lingua eorum fraudulenta in ore
eorum. et ego ergo coepi percutere te perditione super peccatis tuis. tu comedes et non
saturaberis, et humiliatio tua in medio tui; et apprehendes et non saluabis; et quos saluaueris,
in gladium dabo. tu seminabis et non metes, tu calcabis oliuam et non ungeris oleo, et
mustum et non bibes uinum. et custodisti praecepta amri et omne opus domus achab: et
ambulasti in uoluntatibus eorum, ut darem te in perditionem, et habitantes in ea in sibilum, et
opprobrium populi mei portabitis. lxx: audi, tribus, et quis ornabit ciuitatem? numquid ignis
et domus iniqui thesaurizans thesauros iniquos, et cum iniuria iniquitates? si iustificabitur in
statera iniquus, et in sacello pondera fraudulenta, de quibus diuitias impietatis suae
repleuerunt, et qui habitant in ea, locuti sunt iniqua, et lingua eorum exaltata est in ore eorum.
et ego cruciaui te perditione propter peccata tua; tu comedes, et non saturaberis; et eiciam te
in temetipsam, et apprehendes, et non saluabis; et quicumque saluati fuerint, gladio tradentur;
tu seminabis et non metes; tu premes oliuam et non ungeris oleo; et uuam et non bibes uinum;
et dissipabuntur legitima populi mei et omnia opera domus achab; et ambulasti in consiliis
eorum, ut traderem te in perditionem, et habitatores eius in sibilum, et opprobria populorum
accipietis. multum in hoc capitulo lxx ab hebraica ueritate discordant, in principio uel
maxime: audi, tribus, et quis ornabit ciuitatem? et dissipabuntur legitima populi mei. pro quo
nos posuimus propter sermonis consequentiam: et custodisti praecepta amri, licet et in
hebraeo scriptum sit: et custodita sunt praecepta amri, et omnia opera domus achab. si enim
scriptum esset in hebraeo ammi, recte lxx transtulissent, populi mei; nunc uero cum scriptum
sit amri, et res littera addita, non populi nomen, sed patrem achab sonat, de quo regum narrat
historia, errorem esse, nulli ambiguum est. denique post patris nomen ponitur filius, dicitur
que: et omnia opera domus achab. reuertamur ergo ad initium capituli. et primum iuxta
litteram disserentes, uobis orantibus, nitamur sensum assequi spiritalem. audite, decem tribus
samariae, quae uobis dominus contestatur: adhuc ignis, id est iniquitas in domo impii est
amri, et thesauri impietatis in domo regia perseuerant. uultis audire per singula quibus malis
urbs uestra plena sit? discite: mensura minor dei iram prouocans statera fraudulenta et diuersa
pondera, et in alio pondere uendentes, in alio ementes mercimonia. et siquidem pauperes hoc
facerent, poterat inopia scelus necessitate defendere. nunc uero diuites eius, non tam diuitiis,
quam iniquitate pleni sunt, quia omnes diuitiae dum alios spoliant, iniquitate pariuntur.
congregationem diuitiarum sequitur mendacium, et manus assueta thesauros condere
fraudulentam linguam possidet. ueritas paupertatem, mendacium diuitias parit. cum hoc
facerent principes uestri, nolui uos statim subuertere, sed paulatim coepi percutere, et plagis
uariis admonere. misi in uos famem, misi sitim, misi morbos, et hostilem in circuitu
uastitatem; seges frumenta non attulit, oleum pressa oliua non fecit, uinum steriles uindemiae
negauerunt. aduersus iniquitates, et mensuras dolosas, et pondera fraudulenta, haec intuli
supplicia. quia uero custodisti omnes caeremonias idololatriae quas amri rex impius
constituerat, et omne opus domus achab et iezabel, pro mea lege seruasti, impulsus sum
scelere tuo, ut darem te et habitatores tuos in sibilum, et opprobrium populi mei portaretis,
dum capti ab assyriis, quasi populus dei uincimini, et propter uos nomen meum blasphematur
in gentibus. notandum in praesenti loco, quod ubi legitur: et opprobrium mei populi
portabitis, siue ut lxx transtulerunt: opprobria populorum accipietis, pro populi mei, ammi in
hebraeo scriptum sit. si ergo ammi, populi mei sonat, nulli dubium est male supra, pro amri,
populum meum esse translatum. hucusque iuxta hebraicum quid nobis uideretur expressimus;
nunc ad translationem lxx interpretum reuertentes, de singulis, ut possumus, disputemus.
tribus samaritica uocatur ad audiendum, quae se abscidit a populo dei. et dicitur illi: frustra
fabricaris idola, aureos uitulos artifici componis manu, et ad imitationem hierusalem uis
aliam metropolim exstruere; quis enim ornare poterit ciuitatem? num ignis, qui ardentibus
diaboli iaculis succenditur, et domus iniqui, quae secundum duritiam suam et cor impaenitens
thesaurizat sibi iram in die irae, et reuelationis iusti iudicii dei? et iniquitatem auget iniuria, ut
non solum de domo dei rapiat, quae est ecclesia, sed etiam cum superbia et supercilio aliena
deuastet. numquid iustificari potest qui absque statera et pondere congregat fraudulenter de
testimoniis scripturarum diuitias suas, quae diuitiae thesauri iniquitatis sunt? nam cum
praecipiat dominus: non erit in sacculo tuo pondus grande et minus, hi turpis lucri gratia
semper personam accipiunt in iudicio, et in eadem causa diuites ac pauperes, non iuxta
negotium, sed iuxta facultatum diuersitatem, aliter atque aliter iudicant; et inhabitatores
ciuitatis suae, quam prauis dogmatibus, peruersa que doctrina a se ornari putant, loquuntur
mendacium, et ponunt in excelsum os suum, et simplicitatem ecclesiastici populi despiciunt.
unde clementissimus deus non eos pariter percutit, sed paulatim per plagas nititur
commonere, dicens: et ego incipiam te percutere perditione propter peccata tua; et est sensus:
o ciuitas quam haeretici uolunt exstruere, percutiam te, ut pereas, non in abolitionem, sed
iuxta id quod peccatrix es. sequitur: comedes, et non saturaberis. legunt enim, et non
intellegunt; uescentes que sermonibus scripturarum, ueritatis inopiam patiuntur. et eiciam,
inquit, te; et apprehendes, et non saluabis; et quicumque saluati fuerint gladio tradentur. tuo
te, ait, iudicio derelinquam; et postquam multa quaerens, nihil repereris, intellegens errorem
tuum, uidebis, te ex uniuersis dogmatibus tuis non posse saluari. quicumque autem se
putauerint saturatos, et non eiecti fuerint a se, nec comprehenderint ueritatem, tradentur
gladio, et poenis erudientur. seminabis ergo, o tribus, et o pessima ciuitas, quam igne, et
iniquitate et contumeliis et statera dolosa, et sacculo fraudulento haeretici exstruunt;
seminabis, et non metes; premes oliuam, et non ungeris oleo; et uuas et non bibes uinum.
prodest quippe tibi, errore cognito, ne habeas, discipulos, ne caput tuum oleo ungas
peccatorum, ne uino sodomorum bibentes inebries. et disperdentur legitima populi mei, siue
amri, et omnia opera domus achab eorum qui in haeresibus patriarchae, et principes
exstiterunt. quos possumus, uel ad contrarias referre uirtutes, uel ad haeresiarchas, ut fuit
marcion et basilides, et nuper arius, et eunomius. et ambulastis in uoluntatibus eorum, amri
uidelicet et achab. pulchre que ait, in uoluntatibus eorum. doctrina enim magistrorum
nequam, non est doctrina dei, sed adinuentiones cordis illorum. et tradam te in perditionem,
ut pereas iuxta id quod haeretica es. et habitatores tuos in sibilum, uel ut pastoris boni iuxta
zachariam sequaris sibilum, dicentis: sibilabo eis, et congregabo eos, quia redemi eos. uel
certe in sibilum draconis, id est in interitum carnis, ut spiritus saluus fiat, et correpti discant
non blasphemare. et hoc totum patientur, ut intellegant errorem suum, quod omnium gentium
multorum que populorum opprobria et peccata portauerint. scio quosdam ad ecclesiam
retulisse, quae nos super haeresibus interpretati sumus. sed quomodo nomen amri et achab,
samariae principum, ad hierusalem et iudam, sub quorum nominibus interpretatur ecclesia,
possit referri, non satis intellego.
Caput 7
uae mihi, quia factus sum sicut qui colligit in autumno racemos uindemiae. non est botrus ad
comedendum, primitiuas ficus desiderauit anima mea. periit sanctus de terra, et rectus in
hominibus non est. omnes in sanguine insidiantur, uir fratrem suum uenatur ad mortem.
malum manuum suarum dicunt bonum, princeps postulat, et iudex in reddendo est, et magnus
locutus est desiderium animae suae, et conturbauerunt eam. qui optimus in eis est, quasi
paliurus, et qui rectus, quasi spina de sepe. lxx: uae mihi, quia factus sum sicut qui congregat
stipulam in messe, et sicut racemos in uindemia, cum non sit botrus ad comedendum
primitiua; quae passa est anima mea. uae mihi, anima, quia periit reuerens de terra, et qui
corrigat in hominibus non est; omnes in sanguine iudicantur, unusquisque proximum suum
tribulat tribulatione, in malum manus suas praeparant; princeps postulat et iudex uerba
pacifica locutus est, desiderium animae suae est. et auferam bona eorum quasi tinea
comedens, et ambulans super regulam in die speculationis tuae. praedicta captiuitate et decem
tribuum et duarum, - uerbum enim domini factum est ad michaeam morasthiten super
samariam, et hierusalem -, plangit propheta quod nullus e populo iustus inueniatur in terra,
qui possit irae dei resistere, et medium se quasi murum opponere. frustra, inquit, locutus sum;
frustra uolui iam uindemiatae et perditae ciuitatis quasi extremos racemos requirere, et cum
non sit botrus ad comedendum, saltim immaturas ficus, quas hebraei bechchora uocant, id est
grossos ficorum, in cibo sumere; quasi dicat, non inueniens panem prae famis magnitudine,
quisquilias et furfures requisiui. periit sanctus de terra, et rectus in hominibus non est; ubique
insidiae, ubique fraudulentia, innoxius sanguis effunditur, prae auaritia et libidine germanitas
ignoratur; et non solum faciunt, sed defendunt quoque mala, et nominibus commutatis,
bonum dicunt esse quod malum est. ipsi principes non ab offerentibus accipiunt munera, sed
cogunt dare subiectos, et postulant. et iudex in reddendo est, sic alium iudicans, quomodo
ipse ab alio iudicatur, ut praestent sceleribus suis mutuum fauorem, et in alterius crimine se
defendant. quicumque magnus est et quasi in lege doctissimus, non dei, sed suam loquitur
uoluntatem. et conturbauerunt eam, uel urbem uel ueritatem, siue terram, de qua supra dicitur:
periit sanctus de terra. qui enim optimus inter eos est, quasi paliurus pungens, et retinens,
uulnerans appropinquantem sibi, et adunco dente comprehendens; et qui rectus fuerit
inuentus, quasi spina de sepe, ut ibi inueniatur dolor, ubi putabatur auxilium. hoc iuxta
hebraicum. porro secundum septuaginta, qui dissentiunt in quibusdam, et in fine capituli
omnino aliter transtulerunt, huiuscemodi mihi sensus uidetur. plangit sermo propheticus, siue
apostolicus, generaliter humanum genus, quod frustra sementem iecerit doctrinarum, et pro
segetibus, et pro frumentis uix uacuas stipulas et inanes culmos serus messor inuenerit, et ne
paruos quidem racemos in uinea potuerit reperire, et reliqua usque ad finem capituli. si enim
beatus est qui in aures loquitur audientis, et auris auditoris desiderium sapientis est, laetitia
que dicentis auditor intellegens; econtrario luctus doctoris est malus discipulus, hieremiae
quoque uerbis huic querelae congruentibus: non profui, neque profuit mihi quisquam. sunt
qui ex persona saluatoris hoc dici putent, causantis quod in tanta credentium multitudine, et in
toto orbe generis humani uix suo sanguine digna opera reperiat, qui et in uicesimo nono
psalmo ait: quae utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem? licet asserant alii,
personae illius hoc minime conuenire, ut dicat: uae mihi, quia factus sum, sicut qui colligit
stipulam in messe, qui in euangelio locutus est: leuate oculos uestros et uidete regiones, quia
iam candidae sunt ad metendum. et alibi: messis quidem multa, operarii autem pauci. qui ergo
ex persona saluatoris uolunt intellegi, aiunt non mirum esse si dicat: uae mihi, qui et in
hierusalem fleuerit, et in lazari morte lacrimatus sit. sed et illud, factus sum sicut qui collegit
stipulam in messe, ad consummationem referunt saeculi, quam et significanter messem
interpretantur; et dicunt illo tempore hanc prophetiam posse compleri, quando, multiplicata
iniquitate, refrixerit caritas multorum, et ueniens filius hominis raram fidem inuenerit super
terram; tunc enim quasi post messem stipulam, et quasi post uindemiam racemos, uix in his
reperiri, qui fidem in omnium uastitate seruauerint, uocem que hanc ex persona assumpti
hominis, putant de sequentibus approbari: uae mihi anima, de qua loquebatur: tristis est
anima mea, usque ad mortem. periit reuertens de terra, uel antichristo interficiente sanctos,
uel ad magnitudinem scandalorum cunctis corruentibus. et qui corrigat, inter homines non est;
omnes in sanguine iudicantur, non in leuibus paruis que peccatis, sed in maximis et ad
sanguinem pertinentibus. non uicinitas, non amicitia, non affinitas scelus morabitur; cuncti
manus leuabunt ad malum ut etiam qui malum facere non potuerit, tamen dum manus
praeparat, uoluntate delinquat. ipse princeps petit, et iudex uerba pacifica loquitur; accipit
enim munera, desiderium animae suae. quod quia manifestum est, et inuidiam caueo
principum, iudicum que, lectoris intellectui derelinquens, tantum illud adiungam: munera
excaecant oculos etiam sapientium; uiuificant quoque animam, quam uiuificare non
debuerant, et interficiunt eam quae merito suo et uirtutibus uiuit, et hoc faciunt propter dona
quae postulant impudenter, et turpius accipiunt. quibus dominus comminatur, haec dicens: et
auferam bona eorum, quae putant bona, quae illis bona uidentur. ceterum ueritate rei
numquam bona appellabuntur, quae et dantem spoliant, et accipientem interficiunt, licet non
tam comminatio sit, quam benedictio, auferre ab eis mala, et ipsum dominum diuinum que
sermonem ingredi in conscientias eorum et quasi tineam comedere quodcumque peruersum
est, et praedarum malarum que cogitationum facere uastitatem, et ambulare super normam et
regulam ueritatis, eos ipsos ad rectum retrahere qui prauis opinionibus ducebantur; et hoc
facere in lumine ueritatis, et in die illo quando qui sancti sunt, et electi de ecclesia, ascendent
ad speculam, et in sublimitate doctrinarum atque operum suorum de rebus caelestibus
disputabunt. dies speculationis tuae, uisitatio tua uenit, nunc erit uastitas eorum. nolite
credere amico, et nolite confidere in duce. ab ea quae dormit in sinu tuo custodi claustra oris
tui, quia filius contumeliam facit patri, et filia consurgit aduersus matrem suam, nurus
aduersus socrum suam, inimici hominis domestici eius. ego autem ad dominum aspiciam,
exspectabo deum saluatorem meum; audiet me deus meus. lxx: uae, uae, ultiones tuae
uenerunt, nunc erunt fletus eorum; nolite credere in amicis, neque speretis in ducibus. ab ea
quae te cum cubat, caue ne credas ei, quia filius contumeliam facit patri, et filia surgit
aduersum matrem suam, nurus contra socrum suam, inimici hominis, uiri domestici eius. ego
autem in domino contemplabor, exspectabo deum saluatorem meum? exaudiet me deus meus.
excepto principio capituli, in reliquis partibus editio utraque concordat, et interim iuxta
historiam diem speculationis samariae, siue hierusalem, quam saepe exspectauerat et timuerat
esse uenturam, et uisitationem eius, captiuitatem significat dicens: uastatio tua uenit; nunc erit
uastitas eorum, id est habitatorum siue obsidio: mabucha enim magis poliorkian~g et
phrourêsin~g, id est obsidionem et custodiam, quam uastitatem in hebraeo sonat. nullis ergo
credatis uocibus prophetarum, nec accommodetis aurem decipienti blanditiae diuinorum, quia
si inter cara nomina et consanguinitatis affectum rara est fides, quanto magis in his qui
adulantes uobis, mentiuntur pro praeda sua, et quasi aegrotantibus, non quid utile sit, sed quid
delectabile, et placens imperant. nolite credere amico; et achitophel quippe consurrexit
aduersum dauid, et uerus achitophel iudas aduersus christum. et nolite confidere in duce, ut
uiri sichem in abimelech. ipsi enim eum fecerunt regem, et ab eo oppressi sunt. ab ea quae
dormit in sinu tuo, custodi claustra oris tui, ne patiaris quod samson a dalila perpessus est.
quia filius contumeliam facit patri; absalon uidelicet dauid, non solum regnum, sed et
concubinas patris incesto coitu maculauit. filia consurgit contra matrem suam, cuius rei cum
interim de scripturis sanctis testimonium non reperiamus, tanta exempla sunt cotidianae uitae,
ut magis lugere quod tanta sint, quam quaerere debeamus. nurus contra socrum suam, et uxor
esau consurrexit contra rebeccam. inimici hominis, uiri domestici eius. hic exempla non
quaero, cum plura sint, quam ut testimoniis indigeamus. cum ergo haec ita se habeant, nolite
credere, samaria et hierusalem, pseudoprophetis. ego autem, inquit propheta, ad dominum
aspiciam; exsultabo in deum saluatorem meum, siue iesum meum, et audiet me deus meus.
sequitur septuaginta expositio, qui dixerunt: uae, uae, ultiones tuae uenerunt, id est supplicia
quae pro sceleribus inferenda sunt. mihi, inquit, uindictam, et ego retribuam, dicit dominus. et
in alio loco: uenerunt dies retributionis tuae. facit enim dominus ultionem uociferantium ad se
die ac nocte atque dicentium: usquequo, domine sanctus et uerus, non iudicas et uindicas
sanguinem nostrum, de his qui habitant in terra? uenerunt ergo ultiones, et nunc erunt fletus
earum, id est ultionum, ut plangant qui ante riserunt, et statim exeuntes de saeculo, tormenta
sustineant, qua diues ille quondam purpuratus, et deliciis affluens, sustinet in inferno, ubi est
fletus et stridor dentium. quod autem sequitur: nunc erunt, uel in fine uniuscuiusque uitae
intellege, uel in consummatione rerum omnium, et in die iudicii quando generales super
uniuersos uenient ultiones. nolite ergo credere amicis, quia omnis amicus supplantatione
supplantat, et qui propter aliquid est amicus, non tam amicus eius est quem amare se simulat,
ab amore quippe amicus dicitur, quam eius rei quam diligit. interrogatus quidam quid esset
amicus, respondit: alter ego. quod si pythagoraeorum nobis opponitur exemplum, qui se
uades inuicem tyranno dederunt, dicimus, non generaliter aduersum omnes amicos et caritatis
affectus, sententiam a deo esse prolatam, nec contra omne tempus, sed de eo super quo
apostolus ait: in nouissimis diebus aduenient tempora periculosa: erunt enim homines seipsos
amantes, cupidi, fastidiosi, superbi, blasphemi, parentibus non oboedientes, ingrati, scelesti,
sine affectione, pactum non custodientes, delatores, incontinentes, immites, sine benignitate,
proditores, proterui, inflati, uoluptatum amatores magis quam dei, et cetera. tunc enim tradet
frater fratrem, et pater filium, et mater filiam, et inimici hominis domestici eius. sed et nunc
rara fides est, cum aliud in labiis, aliud in corde uersatur, uenenum animi, linguae mella
tegunt. amici diuitum multi, a pauperibus autem etiam qui uidentur esse, discedunt. unde
dicitur: si habes amicum, in temptatione posside eum. legi in cuiusdam controuersia: 'amicus
diu quaeritur, uix inuenitur, difficile seruatur'. scripsit theophrastus tria de amicitia uolumina,
omni eam praeferens caritati, et tamen raram in rebus humanis esse contestatus est. est et
ciceronis de amicitia liber, quem laelium inscripsit, in quo illud quod apud nostros
praecipitur: ut sit nobis amicus, quasi uinum uetus, et in suauitate bibamus illud, paene
eisdem uerbis positum est. amicitia pares aut accipit aut facit, ubi inaequalitas est, et alterius
eminentia, alterius subiectio, ibi non tam amicitia, quam adulatio est. unde et alibi legimus:
'sit amicus eadem anima'. et lyricus pro amico precans: serues, inquit, animae dimidium
meae. nolite ergo credere amicis, id est his hominibus, qui de amicitiis sectantur lucra. si uis
uera amicitia delectari, esto amicus dei, sicut moyses, qui loquebatur deo, quasi amicus ad
amicum. esto amicus, ut apostoli, ad quos saluator: iam non dicam uos seruos, quoniam
seruus nescit quid faciat dominus eius, sed dicam uos amicos, quoniam perseuerastis me cum
in omnibus temptationibus meis. delicata est amicitia, quae amicorum felicitates et diuitias
sequitur. istiusmodi homines non mihi uidentur amicos, sed seipsos dilegere. consideremus
attentius uerba domini: sed dicam uos, inquit, amicos. reddit que causas quare illos amicos
uocet: quia perseuerastis me cum in temptatione, et non hucusque stetit, sed in omnibus,
inquit, temptationibus meis. euenit quippe interdum, ut qui nobis cum perseuerauit in una
temptatione, aliis uictus recedat. secundo praecipitur: neque speretis in ducibus: maledictus
enim est homo qui spem habet in homine. in homine spes uana, et uera in deo est. unde et
paulus loquitur: et ex uobis ipsis consurgent uiri loquentes peruersa. et ipse dominus per
prophetam: duces populi mei me nescierunt, filii stulti sunt, et non intellegentes; sapientes
sunt, ut faciant mala, bene autem facere nescierunt. duces quidem, ait, mei uocabantur, et
duces populi mei, sed quia nescierunt me, et opere uocabulum destruxerunt, propterea filii
stulti sunt et non intellegentes; prudentiam ob hoc tantum habent, ut subiciant sibi simplicem
gregem, et proterant pedibus suis; bene autem facere et regere populum nescierunt. nolite
credere in ducibus, non in episcopo, non in presbytero, non in diacono, non in qualibet
hominum dignitate. nec hoc dico, quod istiusmodi gradibus in ecclesia non debeatis esse
subiecti: quicumque enim maledixerit patri, aut matri, morte morietur; et apostolus docet
praepositis in ecclesia oboediendum, sed quod aliud sit honorare duces, aliud spem habere in
ducibus. honoremus episcopum, presbytero deferamus, assurgamus diacono, et tamen non
speremus in eis, quia hominis uana, et certa spes est in domino. tertium mandatum: ab ea
quae te cum cubat, custodi te, ne credas ei. unde et apostolus mulieres uas infirmum uocat, et
eis a maritis suis exhiberi honorem iubet. non enim creatus est uir propter mulierem, sed
mulier propter uirum, et: uxor, inquit, ut timeat uirum. uxoris timere est, et cum timore uirum
diligere. uiri tantum diligere, quia dilectio perfectorum est: uiri, ait, diligite uxores uestras et
nolite amari esse ad eas, licet illae ad iracundiam prouocent, et talia faciant per quae
mereantur amaritudinem sustinere. hoc enim significat parapikrainesthai~g; tamen uos nolite
eis in amaritudine uicem reddere. sed et salomon in ecclesiaste: et hominem, inquit, unum de
mille inueni, et mulierem in his omnibus non inueni; forsitan suo doctus exemplo, mulieribus
non credendum, per quas offenderat deum. sed et poeta sublimis - non homerus alter, ut
lucillus de ennio suspicatur, sed primus homerus apud latinos -: uarium et mutabile semper
femina. plenae sunt historiae graecae et latinae, quanti uiri ab uxoribus suis decepti sint
eorum que uita sit prodita. de scripturis autem et dalilae, cuius supra fecimus mentionem, et
alterius ante dalilam testantur exempla, quae arcanum samson septem dierum expressit
lacrimis, et amore simulato, quod latebat, inuenit. unde samson postea loquitur: nisi
domuissetis uitulam meam, non inuenissetis propositionem meam. hactenus praecipitur, ne
amicis, ne ducibus, ne uxoribus facile credamus. causa que redditur non satis respondens ad
propositionem; ait enim: quia filius inhonorat patrem, filia surgit aduersus matrem, nurus
contra socrum suam, et inimici hominis domestici eius. nam quid pertinet ad amicum, ad
ducem, ad uxorem, si filius et filia et nurus, contra patrem ac matrem socrum que consurgant?
uidetur ergo mihi sic cum superioribus posse coniungi. nolite credere amicis, et ducibus, et
uxoribus, quae mutari possunt, et esse pro tempore, cum filius quoque et filia obliti
educationis et infantiae, aduersum auctores uitae suae corporum que consurgant, et illis
faciunt contumeliam, quos uultu quoque laedere scelus est. sed haec expositio nequaquam
conuenit nurui aduersus socrum consurgenti et homini, cui inimici domestici eius. terentius in
hecyra: quid est hoc? omnes socrus oderunt nurus; quod quamquam ambiguum sit, tamen
propemodum naturale est, ut nurus socrum, et socrus oderit nurum. haec de consummatione
et fine mundi, qualis aduentum antichristi generatio praecessura sit, propheticus sermo
descripserit. nunc disputandum secundum superiorem interpretationem, in qua de haereticis
diximus: audi, tribus et quis ornauit ciuitatem? numquid ignis et domus impii? et rursum, de
ecclesia: uae mihi, quia factus sum sicut qui collegit stipulam in messe. et iterum: uae mihi,
anima, periit reuerens a terra, et qui corrigat, inter homines non est. et deinceps: princeps
postulat, et iudex uerba pacifica locutus est, desiderio animae suae. unde duplex maledictio
sequitur: uae, uae, ultiones tuae uenerunt; nunc erunt ploratus earum, et dicamus scriptum de
haereticis: nolite credere in amicis, o populi simplices, et in ducibus prauis qui se amicos et
principes haereseon esse promittunt; non enim uestram salutem, sed sua quaerunt lucra, et
deceptum gregem pedibus suis conterunt; et ei quae te cum dormit, caue ne quicquam
credideris, quam non possum aliam intellegere nisi carnem, ut non facile credamus carnis
blanditiis ne animi duritia uirilis que constantia illius edomita mollescat illecebris. filius enim
qui natus a deo est, neglecto creatore suo, blasphemat eum a quo conditus, dicente scriptura:
nonne deus unus creauit uos? nonne pater unus omnium uestrum? et anima caelestem despicit
hierusalem, matrem que contemnit ecclesiam, quam qui contempserit, morte morietur. et
nurus consurgit aduersus socrum suam, quod iuxta tropologiam intellectu uidetur difficile,
sed qui legerit canticum canticorum, et sponsum animae, dei sermonem intellexerit, crediderit
que euangelio, quod secundum hebraeos editum nuper transtulimus, in quo ex persona
saluatoris dicitur: modo tulit me mater mea, sanctus spiritus in uno capillorum meorum, non
dubitabit dicere, sermonem dei ortum esse de spiritu et animam, quae sponsa sermonis est,
habere socrum sanctum spiritum, qui apud hebraeos genere dicitur feminino rua. haeretici
ergo cum ante crediderint in scripturis, quae a spiritu sancto conscriptae sunt et editae,
transferunt se ad nouas doctrinas, et fermentum pharisaeorum, et mandata hominum, dum que
sermonem dei contemnunt, socrui suae faciunt iniuriam. et ne forte dubites, uerbum et filium
dei nasci de spiritu sancto, gabrielis ad mariam uerba considera: spiritus sanctus, ait,
superueniet in te, et uirtus altissimi obumbrabit tibi; propterea quod nascetur ex te sanctum,
uocabitur filius dei. post haec sequitur: inimici hominis, uiri domestici eius. quod sic nobis
iuxta tropologiam exponendum uidetur: omnis uiri caput, christus est; et christus, caput
ecclesiae, huius saepe inimici sunt, qui putantur in domo eius esse, id est in ecclesia, et a
capite quidem non recedunt, sed contra suum sentiunt caput, qui absque magistro et gratia
domini, scientiam scripturarum suo iudicio promittentes, inflati sunt et nihil sciunt; et
languent circa questiones, et contentiones pugnas que uerborum, qui uere consistentes in
domo, inimici sunt ueritatis. scire autem debemus, quod in euangelio prope eadem uerba sint,
quae nunc legimus in propheta, et iuxta contextum illius loci alterum habere sensum, quae
utrum assumpta sunt de propheta, an propria auctoritate praecepta, nosse domini est, qui et in
prophetis et in euangeliis locutus est. ait autem illic dominus: ueni diuidere uirum aduersus
patrem suum, et filiam contra matrem suam, et nurum aduersus socrum suam, et inimici
hominis domestici eius. his itaque edissertis, si tamen potuimus sensum attingere
scripturarum, sanctus refrigeratam intellegens caritatem, et homines in consummatione mundi
non esse amatores dei, sed amatores sui, aliis credentibus amicis et ducibus et uxoribus; filio
que et filia et nuru aduersus patrem et matrem et socrum consurgentibus, et inimicis hominis
domesticis eius, ipse credit in domino, et omnis contemplatio eius est in deo suo, et
quamquam tribulationibus et pressuris mundi prematur; tamen praeter eum qui dicit: nolite
timere, ego uici mundum, in nullo fiduciam habens, exspectat deum saluatorem suum, et
credens in eo, oculos que suos ad eum semper dirigens, sperat se exaudiendum, quoties eum
inuocauerit. ne laeteris, inimica mea, super me, quia cecidi, consurgam; cum sedero in
tenebris: dominus lux mea est. iram domini portabo, quoniam peccaui ei, donec causam
meam iudicet et faciat iudicium meum; educet me in lucem, et uidebo iustitiam eius, et
aspiciet inimica mea, et operietur confusione, quae dicit ad me: ubi est dominus deus tuus?
oculi mei uidebunt in eam; nunc erit in conculcatione, ut lutum platearum, dies ut aedificentur
maceriae tuae. in die illa longe fiet lex, in die illa et usque ad te ueniet de assur, et usque ad
ciuitates munitas, et a ciuitatibus munitis, usque ad flumen, et ad mare de mari, et ad montem
de monte. et erit terra in desolationem propter habitatores suos, et propter fructum
cogitationum eorum. lxx: ne insultes mihi, inimica mea, quia cecidi, et resurgam; quia si
ambulauero in tenebris, dominus illuminabit me. iram domini sustinebo, quia peccaui ei,
donec iustificet causam meam, et faciat iudicium meum, et educat me in lucem, et uidebo
iustitiam eius, et uidebit me inimica mea et operiet eam confusio, quae dicit ad me: ubi est
dominus deus tuus? oculi mei uidebunt eam, nunc erit in conculcationem, sicut lutum in uiis,
dies liturae lateris deletio tua, et repellet legitima tua dies illa, et urbes tuae uenient in
conclusionem et in diuisionem assyriorum, et ciuitates tuae munitae in diuisionem a tyro
usque ad flumen, et a mari usque ad mare, et de monte usque ad montem; et erit terra in
dissipationem cum habitatoribus suis propter fructus adinuentionum eorum. uidetur mihi
iuxta litteram, hierusalem contra babylonicam et ceteras gentes loqui, quae sibi insultauerant:
ne laetemini in ruina mea, quia domino miserante, consurgam; postquam sedero in captiuitate
educet me ille de tenebris, et erit lux mea. iram domini sustinebo, quia me scio meruisse quod
passa sum, donec ulciscar de gentibus, et fiat iudicium meum. noui quippe quod me sit
educturus in lucem et uidebo iustitiam eius, et aspiciet inimica mea babylon, et ceterae gentes
in circuitu, et operietur confusione, quae nunc dicit insultans: ubi est dominus deus tuus?
oculi mei uidebunt eam, et non longo post tempore, sed nunc et in praesentiarum
conculcatam, quasi lutum platearum. hactenus hierusalem, siue propheta ex persona populi sit
locutus; nunc deus ad hierusalem respondens inducitur: o hierusalem, uenerunt dies, ut
aedificentur maceriae tuae, quae erant a babylonio uastante destructae. in die illa longe fiet
lex, siue praeceptum et iussio, ut symmachus et theodotio interpretati sunt, dicentes
epitagên~g kai~g prostagma~g; et est sensus: nequaquam babyloniorum imperio subiacebis,
in die illa qua aedificabuntur maceriae tuae, uenient ad te de assur, et de ciuitatibus munitis; a
ciuitatibus, inquam, munitis usque ad iordanem, per quem et ante transiuit populus, et a mari
rubro; et cunctis gentibus usque ad mare mortuum, quod uicinum est terrae tuae, et ad
montem sion, de montibus persarum atque medorum, in quos translati prius fuerant; et erit
terra reliqua chaldaeorum, et eorum qui te uastauerant in desolationem, propter habitatores
suos, et propter mala opera eorum. hoc sibi iudaei usque hodie pollicentur, et in eo loco, in
quo nos exposuimus: in die illa longe fiet lex, sicut nobis uisum est, et sicut prudentiores
eorum disserunt, aliqui friuole mentiuntur, et aiunt: in die illa, qua a christo aedificatae fuerint
maceriae hierusalem, scripturas sanctas legis et prophetarum, quae nunc tenentur a nobis, tolli
de manibus nostris, et tradi populo iudaeorum. nam quod dicitur iuxta septuaginta, dies
liturae lateris, deletio tua, non ad hierusalem, ut iuxta hebraicum exposuimus, sed adhuc ad
babylonem dici intellegamus, quod et ipsa delenda sit, et in morem lateris conculcanda. et
repellet legitima dies illa, non legitima dei sed ea legitima quae aduersum legem dei, o
babylon, iusseras obseruari. et ciuitates tuae uenient in conclusionem, siue in diuisionem,
assyriis te impugnantibus - siquidem babylon chaldaeorum fuit ciuitas, non assyriorum -. et
urbes tuae munitae erunt in diuisionem hostilis exercitus, a tyro usque ad flumen tigrim, quo
circuiris, et a mari magno usque ad mare rubrum, quod ex latere pergentibus indiam, tangit
regiones tuas. et de monte usque ad montem; de montibus scilicet iudaeae usque ad montes
mediae atque persarum, tota mesopotamia et uniuersa regio, quae nunc a te tenetur in medio,
aduersariorum imperio subiugabitur. et erit terra in desolationem propter pessimos fructus
studiorum uestrorum. ubi septuaginta interpretati sunt, de tyro, sciamus, in hebraico scriptum
esse, masor, quod uerbum, si in praepositionem ma, et nomen sor, diuidatur, de tyro
intellegitur; sin autem unus sermo sit, munitionem sonat. denique omnes periochên~g, kai~g
periphragma~g, kai~g poliorkian~g, non de tyro ut lxx, sed munitionem et ambitum muratae
urbis transtulerunt. hoc iuxta hebraicum, et uota carnei israel et populi concisionis, quasi ex
superfluo otiosus sermo praeluserit. nunc ueniamus ad intellegentiam spiritalem, et ipso
spiritu sancto exponente qua scripta sunt, in locis uel difficilimis desudemus. uidetur mihi
omnis anima hierusalem, in qua aedificatum fuit templum domini, et uisio pacis, et notitia
scripturarum, et postea superata a peccatis, ducta est in captiuitatem, tormentis que tradita,
dicere contra babylonem, id est confusionem huius mundi, et aduersus contrariam
fortitudinem, quae huic mundo praesidet. noli insultare mihi, inimica mea, quia cecidi, et
resurgam; dominus enim alleuat elisos, et loquitur per prophetam. numquid qui cadit, non
resurget? et: nolo mortem peccatoris, tantum ut reuertatur, et uiuat. si autem ideo me despicis,
quia tormenta sustineo, disce per hiezechielem poenas primum sanctioribus irrogari, et dici a
domino: a sanctis meis incipite. quia si ambulauero in tenebris, dominus lux mea est. licet
enim rectores tenebrarum istarum me deceperint et sedeam in tenebris et umbra mortis, et
pedes mei impegerint in montes tenebrosos, tamen sedentibus in tenebris et in umbra mortis,
lux orta est, et lux lucet in tenebris. dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo; et
loquar ad eum, et dicam: lucerna pedibus meis uerbum tuum, domine, et lumen semitis meis.
ipse quippe mihi praecepit in tenebris huius saeculi constituto: sint lumbi uestri praecincti, et
lucernae ardentes in manibus uestris. sequitur: iram domini sustinebo, quoniam peccaui ei,
donec iustificet causam meam, et faciat iudicium meum, et educat me in lucem; et uidebo
iustitiam eius. omnis correptio ad praesens, non uidetur esse gaudii, sed moeroris, et postea
fructum pacificum iustitiae reddet his, qui per eam fuerint eruditi. sentiens igitur anima se
peccasse, et habere uulnera peccatorum, et in mortuis carnibus uiuere, et indigere cauterio,
constanter dicit ad medicum: ure carnes meas, reseca uulnera, humores omnes et rheuma~g
noxium dura hellebori potione constringe. mei uitii fuit, ut uulnerarer, mei doloris sit, ut tot
tormenta sustineam, et postea sanitatem recipiam. uerus que medicus iam sospiti atque
securae ostendit causam medicaminis, et recte se docet fecisse quod fecit. denique post
cruciatus atque supplicia, educta de tenebris exterioribus anima, et reddito nouissimo
quadrante, dicit: uidebo iustitiam eius, et loquar: iustificata sunt iudicia tua, deus. si autem
christus factus est nobis a deo sapientia, et iustitia, et sanctificatio, et redemptio, qui iustitiam
post iram dei uidere se dicit, christi sibi repromittit aspectum. et haec dumtaxat de
paenitentibus. ceterum multo melius est non habere uulnera, et medico non egere. curatio,
non beatitudo sanatorum est, sed solatium post dolorem. igitur qui curatus est, caueat ne
iterum peccet, et rursum ei aliquid deterius fiat. legimus in leuitico, si tamen oculis apertis
legimus, et uelamen quod in lege positum est, interioris oculi non excludit intuitum, in uibice
et cicatrice combusturae lepram solere generari, et mutare colorem pili, et ad priorem
deformationem cicatricis nouellam accedere foeditatem. hoc propterea, ne quis securus de
paenitentia, eo quod post peccatum possit dicere: iram domini sustinebo, quoniam peccaui ei,
donec iustificet causam meam, peccet et cauterio indigeat, et sanatus iterum uulneretur. cum
autem eduxerit nos dominus in lucem, et uiderimus iustitiam eius, tunc uidebit inimica nostra
babylon, et operietur confusione, quae prius loquebatur ad nos: ubi est deus tuus, aestimans
hierusalem post uulnera non posse sanari. et respicient eam oculi nostri, et erit in
conculcationem, ut lutum platearum. et quia omnis poenarum finis bonorum exordium est, et
dolor proficit ad sanitatem, de luto illius lateres fient, et erit formatio laterum litura eius. et in
die illa ueteres abiciet errores, ciuitates que illius, quae male munitae fuerant, uenient in
conclusionem, siue in diuisionem, et diuidentur ab assyriis; de tyro quoque, quae interpretatur
sunochê~g, id est angustia, consurgent aliae fortitudines, et erit seditio usque ad eos qui
saeculi huius rheumate delectantur, et libidines generant in hominibus. et de mari usque ad
mare, et de monte usque ad montem inuicem bella consurgent, ut amaritudo pugnet contra
amaritudinem, et erigens se humilianda sublimitas, contra aliam dimicet altitudinem, et tunc
uere compleatur: uenite descendamus et confundamus linguas eorum, ne audiat unusquisque
uocem proximi sui; prodest quippe fortitudinibus pessimis inter se non habere concordiam. et,
cum satanas aduersus satanam diuisus fuerit, tunc demum omne regnum illius destruetur. et
quod frequenter in magnis exercitibus euenire solet, ut interfecto tyranno, satellites eius
regnum inter se diuidant, contra se que consurgant, et intestinum inter eos bellum sit, hoc et
in consummatione mundi fiet, quando hierusalem maceriae fuerint aedificatae, et babylon
corruerit, assyrii que, et tyrii de flumine, et de mari, et de montibus, id est uniuersae inter se
pugnabunt daemonum nationes, et dissipato regno illorum, fiet regnum domino iesu, et omne
genu flectetur, caelestium, et terrestrium, et infernorum, et uniuersa lingua confitebitur, quia
dominus iesus in gloria est dei patris. ut autem sciatis finem huius seditionis profectum esse
uirtutum, erit tunc terra babylonia in dissipationem cum omnibus habitatoribus suis, et
nequaquam fructus faciet babylonios. pasce populum tuum in uirga tua, gregem hereditatis
tuae, habitantes solos in saltu in medio carmeli; pascentur basan et galaad iuxta dies antiquos,
secundum dies egressionis tuae de terra aegypti, ostendam ei mirabilia. uidebunt gentes, et
confundentur super omni fortitudine eorum. ponent manus suas super os, aures eorum surdae
erunt. lingent puluerem sicut serpentes, uelut reptilia terrae, turbabuntur de aedibus suis.
dominum deum nostrum formidabunt, et timebunt te. lxx: pasce populum tuum in uirga tua,
oues hereditatis tuae, habitantes solas in saltu, in medio carmeli pascentur basanitin et
galaaditin iuxta dies pristinos, et iuxta dies egressionis tuae de terra aegypti, ostendam eis
mirabilia. uidebunt gentes, et confundentur in omni fortitudine sua; ponent manus super os
suum, aures eorum surdae erunt. lingent humum sicut serpentes, quae trahunt terram,
turbabuntur in conclusionibus suis, super domino deo nostro formidabunt, et timebunt a te.
hoc quod dicitur: pasce populum tuum in uirga tua, deus pater loquitur ad filium, id est ad
dominum nostrum iesum christum, ut quia pastor bonus est, et ponit animam suam pro ouibus
suis, pascat populum suum in uirga sua, et oues hereditatis suae. ac ne putemus eosdem esse
populos, quod et oues, in alio loco legimus: nos autem populus tuus, et oues pascuae tuae.
populus refertur ad rationabiles quosque, oues autem ad eos, qui necdum ratione utentes,
tantum simplicitate contenti sunt, et appellantur de hereditate dei. tam populus autem quam
oues indigent uirga pastorali, de qua loquitur et apostolus: quid uultis? in uirga ueniam ad
uos, an in caritate, et spiritu mansuetudinis? ob hanc, puto, causam, quia populus israel durae
ceruicis erat, et semper carnes aegyptias suspirabat, usum esse moysen non solum aduersum
aegyptios, quos percussit decem plagis, sed etiam aduersus populum in solitudine, uirga
legali, uirga percutiente, et omnia uasa testea, et fragilia confringente. apostolis autem domini
saluatoris, qui sapientiam loquebantur inter perfectos, uirgam excussam esse de manibus,
quia perfecta dilectio foras mittit timorem. quod si quis nobis opposuerit, quomodo nunc
dicatur ad christum, hoc est ad bonum pastorem, qui utique maior apostolis, et melior est, ut
utatur uirga, cum maioris profectus sit uirgam non habere, quam uirga populos oues que
corripere, respondebimus eis secundum illud quod dominus pollicetur apostolis suis, maiora
eos signa in populis esse facturos, quam ipse fecerit. et quia adhuc dominus loquebatur ad
carneum israel, et necdum ad eum, qui perfecte poterat nosse mysteria, idcirco dictum esse de
eo, ut pascat in uirga populum et gregem suum, apostolis autem uirgam excussam esse de
manibus, et seueritatem legis, euangelii clementia temperatam. porro hi populi et istae oues
propterea percutientur, et pascentur in uirga, quia habitauerant soli in saltu. quod quidem
possumus, et de his accipere, qui se de ecclesia separantes, conuiuiis dedunt amicitiis que
gentilium, necnon et de his, qui odio generis humani uitam appetunt solitariam, qualem
timonem fuisse athenis legimus, non quod solitaria uita et prophetica quam habuerunt helias
et ioannes, condemnanda sit, sed quia, si ceteros despiciens, ipse superbiat, et habitet in saltu
uitiorum, uirga corripienda sit. qui solus habitat, et non habitat in saltu, iste in laude uirtutum
est; qui autem solus est, et non facit opera iustitiae, et quietis tantum fruitur uoluptate, et non
in christi opere et labore desudat, nec propriis manibus quaerit cibum quod apostolus iubet, et
in superbiam erigitur, hic habitat in saltu, et inter infructuosa ligna uersatur. sed tamen quia
bonus pastor est, et uirga eius ob hoc percutit ut emendet, meliora sermo propheticus
pollicetur, et dicit: in medio carmeli pascentur basanitidem et galaaditin, iuxta dies
aeternitatis, et iuxta dies egressionis tuae ex aegypto. carmelus interpretatur scientia
circumcisionis, basanitis confusio, et galaad transmigratio testimonii. populus ergo dei, et
oues pascuae eius, quae prius pascebantur absque grege domini, et extra ecclesiam eius, in
saltu uersabantur errorum, postea transferentur ad notitiam uerae circumcisionis, et seruient
deo in spiritu, et gloriabuntur in domino, et non in carne confident, et erunt uera circumcisio,
et non concisio. cum que pasti fuerint spiritali circumcisione, intellegentes peccata pristina,
confundentur in uitiis suis, et erubescent, et erunt in confusione quae ducit ad uitam, quia est
et alia confusio quae ducit ad mortem, in qua habitauit quondam og, rex basan, siquidem
basan interpretatur confusio; de qua confusione pessima et dominus repromittit liberaturum se
populum suum: dixit dominus, ex basan conuertam, conuertam de profundis maris. cum que
scierimus ueram circumcisionem, et confusi fuerimus super peccatis nostris, tunc erimus in
galaad, quae interpretatur transmigratio testimonii, in ecclesia christi, ad quam testimonia
legis et prophetarum eloquia transcenderunt, et hoc fiet nobis secundum dies antiquos,
secundum dies, quando egressi sumus de terra aegypti, de quibus moyses dicit: recordamini
dies aeternitatis, non dies huius saeculi, qui appellantur mali, sed dies perpetuos. recordatur
autem dierum aeternitatis, qui non aspicit praesentia, surrexit que cum christo, et sedet cum
eo in caelestibus, iam mente praesumens se de diebus praesentis saeculi liberatum. promittit
quoque sermo diuinus, quod ostendat populo suo, et ouibus hereditatis suae mirabilia: tunc,
inquit, uidebunt gentes, et confundentur in omni fortitudine sua, quia uastauerant quondam, et
praeualuerant aduersus populum dei, et confusio earum habebit profectum, cum sua
intellexerint mala. ponent enim manus suas super os suum, mala que opera omnem eis
loquendi auferent libertatem. quomodo autem impiarum gentium manus claudunt ora eorum,
sic iustorum manus eorum ora reserabunt, ex opere bono loquendi cum deo accipientium
facultatem. aures quoque eorum obsurdescent, quia malitia non solum oculorum obcaecauit
intuitum, sed et aures fecit obsurdescere; noluerunt enim audire uocem incantantium, et
uenefici incantantis sapienter. et iuxta esaiam: auribus suis grauiter audierunt, quamquam
multo minus sit grauiter audire, quam penitus non audire, et surdum fieri ut uerbum non
audiat ueritatis. post tanta mala dicitur de eis, quod lingent humum quasi serpentes, quae
trahunt terram, ambulantes in uentre suo, et comedentes terram omnibus diebus uitae suae. et
carnis, id est terrena opera facientes, et trahentes, se cum usque ad diem ultionis, et
uisitationis domini, non puluerem non terrae parua uestigia, sed totam humum. quod cum
fecerint, et ad iudicium dei uenerint, et conclusi fuerint atque turbati, tamdiu turbabuntur, et
conclusi erunt, quamdiu terra quam traxerant quasi serpentes, permanserit in eis. cum autem
illa defecerit, obstupescent, et admirabuntur, non in domino deo suo - necdum enim
merebuntur, ut dicatur dominus deus eorum -, sed in domino deo nostro. et subito fit
apostrophê~g ad christum dicitur que ad eum: et timebunt a te. principium enim sapientiae,
timor domini. et haec fient, ut uideant gentes, et confundantur in omni mala fortitudine sua, et
ponant manus super os suum, et auribus obsurdescant, et lingant terram uelut serpentes, qui
trahunt humum, ut primum concludantur, conclusi que turbentur, inde territi obstupescant ad
dominum deum sanctorum, et ad extremum ipsi quoque timeant illum. hoc iuxta lxx. porro
quia non multum ab eis, in praesenti dumtaxat loco, nostra discordat editio, quod in illis
dictum est, etiam in hac dictum existimemus. quis deus similis tui? qui aufers iniquitatem, et
transis peccatum reliquiarum hereditatis tuae. non immittet ultra furorem suum, quoniam
uolens misericordiam est. reuertetur et miserebitur nostri; deponet iniquitates nostras, et
proiciet in profundum maris omnia peccata nostra. dabis ueritatem in iacob, misericordiam
abraham, quam iurasti patribus nostris a diebus antiquis. lxx: quis, deus sicut tu? auferens
iniquitates, et transcendens iniustitias his qui reliqui sunt de hereditate tua? non tenuit in
testimonium iram suam, quia uolens misericordias est. reuertetur, et miserebitur nostri,
demerget peccata nostra; et proicientur in profundum maris omnia peccata nostra. dabit
ueritatem iacob, misericordiam abraham, sicut iurasti patribus nostris iuxta dies priores.
intellegens propheta, gentium multitudinem propterea in conclusione sua esse turbatam, ut
obstupesceret, et timeret deum, et idcirco dominum desaeuire, ut peccata auferat, et donet
salutem, laudat dominum atque miratur, et dicit: quis deus sicut tu? auferens iniquitates, et
transcendens iniustitias, ut quomodo exterminator aegypto transcendit populum israel, et non
uastauit eum - unde a transitu, phasa, id est pascha, nomen accepit - sic tu parcas gentibus,
nequaquam illis imputans iniquitates suas. porro quod sequitur: his qui reliqui sunt de
hereditate eius, non tenuit in testimonium iram suam, hic est sensus: si gentibus pepercit,
quae legi eius credere noluerunt, et qui superflui et reliqui de populo sunt relicti, iniquitates
suas eis noluit imputare, nec in testimonium iusti supplicii eorum intulit iram suam, quid
faciet de grege suo, qui pascitur in medio carmeli, et in basanitide, et in galaad? uolens enim
misericordiam est, et reuertens miserebitur nostri, et grauia peccata nostra, et iniquitates quae
sedent super talentum plumbi, ipse portabit, et demerget in mare, et parere non faciet. dabit
ueritatem iacob, et misericordiam abraham, ut supplantatori populo et nouello, et semper in
lucta posito, reddat in christo ueritatem suam, et multitudini gentium - abraham quippe
uocatur pater multarum gentium -, tribuat misericordiam, sicut iurauit eis, qui patres
exstiterunt fidei nostrae secundum dies antiquos, quod de tota hominum multitudine alios
saluet in ueritate, alios in misericordia. porro ubi nos interpretati sumus: non immittet ultra
furorem suum, pro ultra, symmachus transtulit in sempiternum, theodotio, in finem,
septuaginta et quinta editio, in testimonium, pro quo positum est in hebraeo laed; et tam ultra,
quam sempiternum, et testimonium intellegi potest. dicam et ego in fine uoluminis, laborem
opusculi mei, domini inuocatione consignans: deus, quis, similis tibi? aufer iniquitatem serui
tui; transi peccatum reliquiarum animae meae, ne immittas in me furorem tuum, neque in ira
tua corripias me, quoniam misericors es, et multae miserationes tuae. reuertere, et miserere
mei; praecipita iniquitates meas, et mitte eas in profundum maris, ut salsugo et amaritudo
uitiorum in falsa regione dispereat. da ueritatem quam pollicitus es amico tuo iacob, et
misericordiam quam pollicitus es amico tuo abraham, et libera animam meam a
persecutoribus prophetarum tuorum, achab, et iezabel, sicut iurasti patribus meis in diebus
antiquis, dicens: uiuo ego, dicit dominus. nolo mortem peccatoris, tantum ut reuertatur, et
uiuat, et alibi: statim ut conuersus ingemueris, saluus eris. tunc uidebit inimica mea, et
operietur confusione, quae nunc dicit ad me: ubi est dominus deus tuus? uidebo in ea
ultionem tuam, et erit quasi lutum platearum, atque calcabitur, ne amplius de luto et paleis
aegyptias exstruat ciuitates.